The Role of the Family in Learning the Holy Qur’an

Öz

The family is the child’s first learning environment and plays a fundamental role in instilling religious values and a sense of worship. For Muslims, the recitation of the Qur’an and the effort to learn it are both acts of worship and a necessity. This is because it is crucial for children and young people to learn to read and understand their holy book correctly and to apply its teachings to their lives, which is vital for both their individual development and the transmission of social values. Just as a seed needs suitable soil, water, and sunlight to grow, a child’s journey of learning the Qur’an requires a supportive family environment. The traditional family structure in Turkish society often includes multiple generations, with elders such as grandmothers and grandfathers playing an important part in children's religious and moral development. The aim of this study, which examines the family’s influence on Qur'anic education as the most important institution in society, is to highlight the family’s special position by emphasizing the duties and responsibilities of its members and elders. Although there are many studies on the duties and responsibilities of families, there is a noticeable lack of independent scientific research focusing on their roles in Qur'anic education and teaching. This research, which aims to address this deficiency and adopts the document analysis method from qualitative research designs, reveals that the family has a significant impact in many aspects of this education, such as being the first teacher, providing guidance, emotional support and motivation, and directing the child to the right teacher.

Anahtar Kelimeler

• Qira’at
• Qur’an education in the family
• the role of family elders
• intergenerational religious transmission.

Kur’ân-ı Kerîm Öğreniminde Ailenin Rolü

Öz

Aile, çocuğun ilk öğrenme ortamı olarak, dini değerlerin ve ibadet bilincinin kazanılmasında temel bir role sahiptir. Müslümanlar için olmazsa olmaz niteliğinde bir rehber olan Kur’ân-ı Kerîm’in tilâveti ve bunun için gerekli olan gayret de hem ibadet hem de zorunluluktur. Zira çocukların, gençlerin kutsal kitaplarını doğru bir şekilde okumayı, anlamayı ve hayatlarına tatbik etmeyi öğrenmeleri bireysel gelişimleri kadar toplumsal değerlerin aktarımı açısından da büyük önem taşımaktadır. Bir tohumun yeşermesi için uygun zemine, suya ve güneşe ihtiyaç duyması gibi çocuğun Kur’an öğrenme yolculuğu da destekleyici bir aile ortamına ihtiyaç duymaktadır. Türk toplumunda geleneksel aile yapısı genellikle birden fazla kuşağı içermekte ve nine, dede gibi aile büyükleri çocukların dinî ve ahlaki gelişiminde önemli bir yer tutmaktadır. Toplumun en önemli kurumu olan ailenin Kur’an öğrenimindeki etkilerini konu alan bu çalışmanın amacı, aile bireyleri ve büyüklerinin görev ve sorumluluklarını hatırlatarak ailenin bu anlamdaki özel konumunu vurgulamaktır. Ailelerin görev ve sorumluluklarını konu alan pek çok araştırma bulunmasına rağmen, Kur’an öğrenimindeki rollerine odaklanan bağımsız bir bilimsel çalışmanın eksikliği göze çarpmaktadır. Bu eksikliği giderme amacı taşıyan ve nitel araştırma desenlerinden doküman analizi yönteminin benimsendiği bu araştırma, ailenin bu konuda ilk öğretmenlik, rehberlik, duygusal destek ve motivasyon sağlama, doğru hocaya yönlendirme gibi birçok açıdan büyük bir etkiye sahip olduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kıraat
• ailede Kur’an öğrenimi
• aile büyüklerinin rolü
• kuşaklararası dinî aktarım.

Kaynakça

1. Abdülaziz Bey. (2002). Osmanlı âdet merasim ve tabirleri. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
2. Aile. (2020). Temel İslam ansiklopedisi içinde. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları - İSAM Yayınları.
3. Akdemir, M. A. (2010). Kur’an ezberinde kalite ihtiyacı ve donanımlı hafızlık. Usul İslam Araştırmaları, 13(13), 21-40. 10.56361/usul.173815
4. Aktaş, H. (2025). Dijital dünyada çocuk eğitimi: Ebeveynlerin dinî rehberlik rolü. Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 27(27), 143-176. doi:10.51553/bozifder.1635047
5. Akyüz, Y. (2018). Türk eğitim tarihi. Ankara: Pegem Akademi.
6. Alemdar, Y. (2008). İlahiyat fakültelerinde Kur’an dersleri ile ilgili problemler ve çözüm önerileri. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 12(1), 177-212.
7. Altıkulaç, T. (2011). Zorlukları aşarken. İstanbul: Ufuk Yayınları.
8. Arı, Y. (2023). Sosyalleşme süreci̇nde ai̇le: Di̇nî rol ve işlevleri. İLSAM Akademi Hakemli Dergisi, 3(2), 199-216.

9. Avcılar, S. (2021). Hafızlık proje okullarında hafızlık eğitimi alan öğrencilerin psiko-sosyal durumları ile motivasyon düzeylerinin incelenmesi, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Rize.
10. Ay, M. E. (2009). Ailede ve okulda ideal din eğitimi. İstanbul: Beyza Kitap.
11. Aydınalp, H. (2006). Türkiye’de dini yapı: Örnek alanlar üzerinden bir tasvir. Dindarlık olgusu sempozyumu (25-26 Aralık 2004) içinde (ss. 301-319). Bursa: Kurav Yayınları.
12. Bakırcı, F. (2020). Kur’ân kıraatinde fem-i muhsin kavramı, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, İstanbul.
13. Baltacı, A. (2019). Nitel araştırma süreci: Nitel bir araştırma nasıl yapılır? Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5(2), 368-388.
14. Barbarosoğlu, F. K. (2009). Cumhuriyet’in dindar kadınları. İstanbul: Profil Yayınları.
15. Başkurt, İ. (2007). Din eğitimi açısından Kur’an öğretimi ve yaz Kur’an kursları: (İstanbul Örneği). İstanbul: DEM Yayınları.
16. Bayraktar, M. F. (1995). Ailenin eğitim görevi. Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi, (2), 117-142.
17. Beyatlı, Y. K. (1986). Çocukluğum gençliğim siyasi ve edebî hâtıralarım. İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti.
18. Beyhakî, A. H. (1989). Es-Sünenü’s-sağîr. Pakistan: Camiatü’d-dirâsâtü’l-İslamiyye.
19. Buhârî, M. İ. (1980). El-Câmiu’s-sahîh. Kahire: el-Mektebetü’s-Selefiyye.
20. Cebeci, S. ve Ünsal, B. (2006). Hafızlık eğitimi ve sorunları. Değerler Eğitimi Dergisi, 4(11), 27-52.
21. Cingöz, A. (2024). Örgün eğitimle birlikte hafızlık projesinin veli görüşlerine göre değerlendirilmesi, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sakarya.
22. Çanakçı, A. A. (2017). Din eğitiminde motivasyon-verimlilik sorunu ve çözüm önerileri; Kur’an kursları örneği. M. Bahçekapılı (Ed.), Din eğitiminde motivasyon ve verimlilik sempozyumu içinde (ss. 31-97). Balıkesir: Balıkesir Büyükşehir Belediyesi Yayınları.
23. Çelebi, A. (2013). İslam’da eğitim öğretim tarihi. A. Yardım (Çev.). İstanbul: Damla Yayınevi.
24. Çevik, İ. (2025). Tarihi seyrinde değişen aile ve postmodern babalık. Türkiye Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi, (19), 185-216. doi:10.53112/tudear.1658071
25. Demirkol, N. (2025). Postmodern çocuklukta din eğitimi ve değer aktarımı: Dijital çağda ailenin yeni rolü (Kuramsal bir inceleme). Akif, 55(2), 214-238. doi:10.51121/akif.2025.84
26. Diyanet İşleri Başkanlığı. (t.y.-a). Elifba. 20 Şubat 2026 tarihinde https://kuran.diyanet.gov.tr/elifba/ adresinden erişilmiştir.
27. Diyanet İşleri Başkanlığı. (t.y.-b). Kur’ân-ı Kerîm portalı. 20 Şubat 2026 tarihinde https://kuran.diyanet.gov.tr/ adresinden erişilmiştir.
28. Diyanet TV. (t.y.). Kur’an Öğreniyorum. 20 Şubat 2026 tarihinde https://www.diyanet.tv/kuran-ogreniyorum adresinden erişilmiştir.
29. Diyanet İşleri Başkanlığı. (2020). 2020-2021 eğitim-öğretim yılı Kur’an kursları uygulama esasları. Ankara.
30. Doğan, C. (2010). Ailenin önemi ve vazgeçilmez fonksiyonları. Aile ve eğitim -Tartışmalı ilmî toplantı- içinde (ss. 19-29). İstanbul: Ensar Neşriyat.
31. Düzdağ, M. E. (2009). Üstad Ali Ulvi Kurucu hatıralar 1 (6. bs.). İstanbul: Kaynak Yayınları.
32. Ebû Dâvûd, S. E. (2009). Sünen-i Ebî Dâvûd. Beyrut: Dâru’r-Risâleti’l-Âlemiyye.
33. Erbil, K. (2024). Endülüs’te çocuk terbiyesi ve eğitimi. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 11(1), 353-380. 10.17859/pauifd.1432775
34. Erzurumlu İbrahim Hakkı. (1330). Mârifetnâme. İstanbul: Matbaa-i Ahmet Kâmil.
35. Güneş, F. (2013). Türkçe öğretiminde metin seçimi. Ana Dili Eğitimi Dergisi, (1), 1-12.
36. Gür, B. S. ve Kurt, T. (2011). Türkiye’de ailelerin eğitim ihtiyaçları. Aile ve Toplum, 7(27), 33-62.
37. Havuz, H. H. (2023). Kur’ân okuma dersi ölçme ve değerlendirme ilkeleri. Tefsir Araştırmaları Dergisi, 7(1). 10.31121/tader.1140469
38. Hökelekli, H. (1993). Çocuk. Diyanet İslâm ansiklopedisi içinde (Cilt 8, ss. 355-359). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
39. Kâbisî, A. M. (1986). Er-Risâletü’l-müfessıla li ahvâli’l-müteallimîn ve ahkâmi’l-muallimîn ve’l-müteallimîn. Tunus: eş-Şeriketü’t-Tunisiyye li’t-Tevzi.
40. Kara, İ. (2000). Kutuz hoca’nın hatıraları: Cumhuriyet devrinde bir köy hocası. İstanbul: Dergâh Yayınları.
41. Karaman, H. (2008). Bir varmış bir yokmuş hayatım ve hatıralar. İstanbul: İz Yayıncılık.
42. Karasar, N. (2013). Bilimsel araştırma yöntemi. Ankara: Nobel Yayınları.
43. Keykâvus. (1966). Kâbûsnâme. (Mercimek Ahmet ve O. Ş. Gökyay (Çev.). İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
44. Kılıç, M. (2014). İmam-hatip ortaokul ve liselerinde Kur’ân eğitimi üzerine bir araştırma. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 47(47), 69-106.
45. Kotan, İ. (2015). Ortaöğretimde bazı seçmeli dini derslere ilişkin öğrenci öğretmen ve yönetici görüşlerinin incelenmesi, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Akdeniz Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Antalya.
46. Koyuncu, R. (2020). İdeal Kur’an öğretimi: Sorunlar ve çözüm önerilerine ilişkin bir inceleme. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (49), 291-324. 10.17120/omuifd.782798
47. Köylü, M. (2016). Ailede din eğitimi. M. Köylü ve N. Altaş (Ed.), Din eğitimi içinde . İstanbul: Ensar Neşriyat.
48. Mardin, Ş. (1969). Din ve İdeoloji. Ankara: Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayını.
49. Mâtürîdî, M. (2005). Tefsirü’l-Mâtürîdî (Te’vilâtü Ehli’s-Sünne). Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye.
50. Mehmed Vehbi. (1966). Büyük Kur’an tefsiri tefsirü hülâsatü’l-beyân fî tefsîri’l-Kur’ân. İstanbul: Üçdal Neşriyat.
51. Müslim, M. H. (1991). El-Câmiu’s-Sahîh. Kahire: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye.
52. Öcal, M. (2008). Tanıkların Dilinden Cumhuriyet Dönemi Din Eğitimi ve Dînî Hayat (C. 1-3). İstanbul: Ensar Neşriyat.
53. Önder, H. İ. (2023). Kur’ân-ı Kerîm eğitim ve öğretiminin ideal yaşı. Mütefekkir, 10(20), 441-463. doi:10.30523/mutefekkir.1405301
54. Önder, H. İ. (2025). Cumhuriyet dönemi Kur’ân-ı Kerîm dersleri tarih-müfredat-problemler-öneriler. İstanbul: Ensar Neşriyat.
55. Öymen, H. R. ve Dağ, M. (1974). İslam eğitim tarihi. Ankara: Millî Eğitim Basımevi.
56. Özdemir, Ş. (2002). Çocuğun din eğitiminde ailenin rolü. Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi, (9), 113-131.
57. Özkan, F. (2018). Ailenin dini tutum ve davranışlarının çocuğun dini tutum ve davranışlarına etkisi: Diyarbakır örneği. Mizanü’l-Hak: İslami İlimler Dergisi, (7), 63-109.
58. Pehlivan, A. (2024). Türkiye’de Kur’an eğitiminde öne çıkan ihtilaflar. İstanbul: Rağbet Yayınları.
59. Sarı, M. A. (2021). Beyoğlu’nda bir hafız Kur’an’la geçen bir ömür. İstanbul: Mihrabad Yayınları.
60. Selçuk, M. (1991). Çocuğun eğitiminde dinî motifler. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
61. Selçuk, Z. (2001). Gelişim ve öğrenme. Ankara: Nobel Yayınları.
62. Sevinç, K. (2023). İnançsızlık psikolojisi. İstanbul: Çamlıca Yayınları.
63. Şen, S. (2018). 4-6 yaş grubu çocuklarda Kur’an tasavvuru, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Uşak.
64. T.C. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı. (2014a). Türkiye aile yapısı araştırması-TAYA 2006, M. Turğut (Ed.). Ankara: Aile ve Toplum Hizmetleri Genel Müdürlüğü.
65. T.C. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı. (2014b). Türkiye aile yapısı araştırması-TAYA 2011 (M. Turğut (Ed.). Ankara: Aile ve Toplum Hizmetleri Genel Müdürlüğü.
66. T.C. Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. (2019). Türkiye aile yapısı araştırması, 2016. Ankara: Aile ve Toplum Hizmetleri Genel Müdürlüğü.
67. Tirmizî, M. Î. (1996). Es-Sünen. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmi. Uzuner, A. T. (2009). Kız Kur’an kursları olgusuna sosyolojik bir yaklaşım, Zeynel Abidin kız Kur’an kursu örneği, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kayseri.
68. Ünal, G., Cambaz, H. Z. ve Akkaya, E. C. (2021). Motivasyon ile yaratıcılığın ortaokul öğrencilerinde bilişsel beceriler çerçevesinde incelenmesi. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(3), 918-935. 10.31592/aeusbed.818521
69. Vâhidî, A. A. (1994). El-Vasît fî tefsîri’l-Kur’âni’l-Mecîd. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-’İlmiyye.
70. Varol, H. H. (2015). Yaşadıklarım ve gördüklerim. Konya: Hayra Hizmet Vakfı Yayınları.
71. Vergote, A. (1978). Çocuklukta din. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 22, 315-329.
72. Yaman, A. (2005). İslam aile hukuku. Yediveren Kitap.
73. Yıldırım, S. (2014). Kur’an kurslarında okul öncesi ihtiyacı. Yeniden yapılanmanın eşiğinde Kur’an kursları YECDER IV. Ulusal Din Görevlileri Sempozyum Bildirileri (27 Nisan 2013-İstanbul) içinde (ss. 160-208). İstanbul: YECDER.
74. Yıldız, İ. (2023). Kur’ân âyetleri ışığında ailenin görevleri. Yakın Doğu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 9(2), 251-267. 10.32955/neu.ilaf.2023.9.2.08
75. Zernûcî, B. (t.y.). Ta’lîmü’l-müteallim. Dersaadet: Arif Efendi Matbaası.