Türk Ailesinin Dönüşümü, Kırılganlığı ve Direnç Kapasitesi Üzerine Eleştirel Bir Değerlendirme

Öz

Aile, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nda vurgulandığı üzere toplumun temelidir. Devletin ailenin korunmasına yönelik yükümlülüğü, yalnızca tehditlere karşı önlem almakla değil, aileyi değişim karşısında dirençli kılmakla da ilgilidir. Türkiye’de ailedeki dönüşüm süreçlerinin kavramsal düzeyde büyük ölçüde anlaşıldığı, ancak bu anlayışın politika düzeyine yeterince yansıtılamadığı görülmektedir. 1990’lardan bu yana benzer önerilerin tekrarlandığı Aile Şûraları ve eylem planları, uygulamada süreklilik ve tutarlılık sorununa işaret etmektedir. Son yıllarda toplumun farklı kesimlerinde güç kazanan “aileyi koruma refleksi”, paradoksal biçimde aileyi anlamayı güçleştirmiş ve kırılganlığı artıran bir söylem ortamı yaratmıştır. Bu söylem, akademik literatüre de yansımış; birçok çalışma, ailedeki dönüşümü karamsar bir gelecek öngörüsüyle değerlendirmiştir. Oysa mevcut veriler, Türk toplumunda ailenin hem soyut bir değer olarak itibarını koruduğunu hem de bireylerin mutluluk ve yaşam doyumuna katkı sağlamayı sürdürdüğünü göstermektedir. Dolayısıyla, Türk ailesinin varoluşsal bir kriz içinde olmadığı, uygun sosyal politikalarla yeniden güçlenme potansiyeline sahip olduğu söylenebilir. 2025 Aile Yılı, bu potansiyeli somut ve sürdürülebilir politikalarla desteklemek için önemli bir fırsat sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Aile
• aile politikası
• dönüşüm
• direnç
• kırılganlık

A Critical Evaluation of the Transformation, Fragility and Resilience Capacity of the Turkish Family

Öz

The family is recognized as the foundation of society in the Constitution of the Republic of Turkey. The state’s responsibility to protect the family involves not only preventing threats but also enhancing the family’s resilience in the face of social change. Although the processes of family transformation in Turkey have been conceptually well understood, this understanding has not been effectively translated into policy practice. Since the 1990s, similar recommendations have been repeatedly emphasized in Family Councils and action plans, revealing a persistent lack of continuity and coherence in family policies. In recent years, an increasingly strong “protect the family” reflex across various segments of society has paradoxically made it more difficult to understand the family as a dynamic social institution, thereby reinforcing its fragility. This protection-oriented discourse has also influenced academic literature, where many studies have tended to interpret family transformation through pessimistic projections about the future of the Turkish family. However, existing data indicate that the family in Turkey continues to maintain its symbolic and moral significance while remaining a key source of happiness and life satisfaction for individuals. Therefore, despite its vulnerabilities, the Turkish family cannot be considered to be in an existential crisis; rather, it possesses the potential to regain its strength through coherent and evidence-based social policies. The declaration of 2025 as the “Year of the Family” provides a valuable opportunity to support this potential through concrete and sustainable initiatives.

Anahtar Kelimeler

• Family
• family politics
• transformation
• resilience
• fragility

Kaynakça

1. Aktaş, E., Teksöz, E., & Ocakçı, A. F. (2012). Ailede kadınının değişen rolünün çocuk sağlığına etkisi ve aile merkezli bakımın önemi. Ege Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Dergisi, 28(1), 73-80.
2. Aktaş, G. (2015). Türkiye'de aile sosyolojisi çalışmalarına genel bir bakış. Journal of Sociological Studies/Sosyoloji Konferanslari, (52), 419-441. https://doi.org/10.18368/IU/sk.53365
3. Alan, S. (2025). TÜİK verileri ışığında aile yapısındaki değişimlerin sosyolojik değerlendirmesi. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 27(Aile Özel Sayısı), 177-198. https://doi.org/10.32709/akusosbil.1707921
4. Aldemir, T. (2020). Niçin aile merkezli hareket? R. Aldemir ve F. Eminoğlu (Ed.), Süreklilik ve Değişim Ekseninde Aile Olmak içinde (ss. 231-271). İstanbul: Tirekitap.
5. Aluş, Y. (2015). Kültürel ve toplumsal gerçekliğimiz açısından aile anlayışlarının ve Türk ailesinin değerlendirmesi. PESA Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 1(1), 15-24.
6. Alp, A. (2024). Toplumsal değişim sürecinde aile. Bitig Edebiyat Fakültesi Dergisi, 4(7), 43-60. https://doi.org/10.69787/bitigefd.1443004
7. Aslan, K. (2002). Değişen toplumda aile ve çocuk eğitiminde sorunlar. Ege Eğitim Dergisi, 1(2).
8. Ayllón, S. (2015). Youth poverty, employment, and leaving the parental home in Europe. Review of Income and Wealth, 61(4), 651-676. https://doi.org/10.1111/roiw.12122

9. Aysan, M. F. (2021). Türkiye’de sivil toplum kuruluşları ve aile. İstanbul: TDE Yayınları. https://doi.org/10.51448/tdr.001
10. Bayer, A. (2013). Değişen toplumsal yapıda aile. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 4(8), 101-129.
11. Baumeister, R.F. (2024). Benlik üzerine: İnsan nasıl kendisi olur? (O. Düz, Çev.). İstanbul: Albaraka Yayınları.
12. Çaha, Ö., & Akgül, F. İ. (2025). Türkiye’de ailenin değişimi: Yapı, değerler ve tutumlar. Muhafazakar Düşünce Dergisi, 21(69-Aile), 40-81.
13. Çapcıoğlu, İ. (2018). Sekülerleşen Toplumda bireyselleşen aile. Turkish Studies, 13(2), 19-34.
14. Coşgun Solak, M. (2025). Moderniteden dijital çağa ailenin sosyolojik dönüşümü: kuşaklararası dinamikler ve toplumsal cinsiyet. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 26(Özel Sayı), 1447-1459. https://doi.org/10.17494/ogusbd.1741528
15. Çelik, C. (2010). Değişim sürecinde türk aile yapisi ve din. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, (08), 25-35.
16. Çiçek, Z. (2021). Çağdaş toplum dinamikleri ekseninde değişen evlilik ve aile kurumu. Premium e-Journal of Social Sciences (PEJOSS), 5(17), 664-686. https://doi.org/10.37242/pejoss.2201
17. Çobanoğlu, A. (2020). Türk aile yapısında ve kültüründe yakın gelecekte önem kazanacağı öngörülen değişimler. Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi, 4(2), 68-80.
18. Çobanoğlu, A., and Tek, S. (2021). Türkiye’de yeniden evlenme olgusu: Cinsiyet ve psikososyal değişkenler bağlamında bir değerlendirme. OPUS International Journal of Society Researches, 18(44), 8092-8118. https://doi.org/10.26466/opus.935681
19. Çubukçu, N. (2006). Adana Milletvekili Prof. Dr. N.Gaye Erbatur'un 7/12118 Esas Nolu Yazılı Soru Önergesi Cevabı. Tükiye Büyük Millet Meclisi Tutanak Dergisi, 113: 164. https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/TBMM/d22/c113/tbmm22113071.pdf
20. Demir, Z. (2021). Değişen toplumlarda ailenin değişmeyen özellikleri. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD), 21(2), 770-791. https://doi.org/10.30627/cuilah.940820
21. Dikici, E., and Özdemir, N. E. (2025). Değişen Toplum Dönüşen Aile: M. Ak, A.O. Közleme (Ed.), Yeni Aile Türleri Üzerine Bir Değerlendirme. Değişen Toplum, Dönüşen Aile içinde, (ss.204-225). Çizgi Kitabevi.
22. Duman, M. Z. (2012). Aile kurumu üzerine tarihsel bir okuma girişimi ve muhafazakâr ideolojinin aileye bakışı. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 1(4), 19-51.
23. Eekelaar, J. (2007). Why people marry: The many faces of an institution. Family Law Quarterly, 41(3), 413-431.
24. Engin, M. (2022). Türkiye’de aile yapısının dönüşümü: sorunlar ve beklentiler. Uluslararası Sosyal Hizmet Araştırmaları Dergisi, 2(1), 123-136.
25. Erkilet, A. (2020). Değişen dünyada kadın, aile ve sosyal politikalara dair bazı değerlendirmeler. R. Aldemir ve F. Eminoğlu (Ed.), Süreklilik ve Değişim Ekseninde Aile Olmak içinde (ss.159-172). İstanbul: Tirekitap.
26. Erol, V. (2022). Sosyal medyanın Türk aile yapısına etkisi. Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Sosyal ve Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 24(43), 1127-1139.
27. Finkel, E. J., Hui, C. M., Carswell, K. L., and Larson, G. M. (2014). The suffocation of marriage: Climbing Mount Maslow without enough oxygen. Psychological Inquiry, 25(1), 1-41. https://doi.org/10.1080/1047840X.2014.863723
28. Friedrich, C., and Bujard, M. (2025). Intended, ideal, and actual fertility in 11 European countries: Evidence on fertility gaps in different age groups from the Generations and Gender Survey. BiB.Working Paper, 2/2025. Wiesbaden: Federal Institute for Population Research (BiB).
29. Gerson, K., and Torres, S. (2015). Changing family patterns. Emerging Trends in the Social and Behavioral Sciences, 1–15. https://doi.org/10.1002/9781118900772.etrds0037
30. Grover, S., and Helliwell, J. F. (2019). How’s life at home? New evidence on marriage and the set point for happiness. Journal of Happiness Studies, 20(2), 373-390. https://doi.org/10.1007/s10902-017-9941-3
31. Gül, H. (2020). Değişen kent ailesinde sevgi anlayışları ve ilişkilerine sosyolojik bir yaklaşım. Din ve Bilim - Muş Alparslan Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi 3/2, 83-96. https://doi.org/10.47145/dinbil.837193
32. Güleç, V. (2018). Aile ilişkilerinin sosyal medyayla birlikte çöküşü. Yeni Medya Elektronik Dergisi, 2(2), 105-120.
33. Gürsu, O. (2015). Değişen dünyada aile ve psikolojik problemler. Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 17(1), 99-130.
34. Haerpfer, C., Inglehart, R., Moreno, A., Welzel, C., Kizilova, K., Diez-Medrano J., M. Lagos, P. Norris, E. Ponarin and B. Puranen (eds.).( 2022). World Values Survey: Round seven - Country-pooled datafile version 5.0. Madrid, Spain and Vienna, Austria: JD Systems Institute and WVSA Secretariat. https://doi.org/10.14281/18241.24
35. Hari, J. (2022). Kaybolan bağlar: Depresyonun gerçek nedenleri ve beklenmedik çözümler (B. E. Aksoy, Çev.). İstanbul: Metis.
36. Hollis, J. (2020). Yaşamın ikinci yarısında anlam arayışı, sonunda gerçek anlamda nasıl büyürüz? (K. Dalyan, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları.
37. İlkkaracan, İ., Kim, K., and Kaya, T. (2015). Sosyal bakım hizmetlerine kamu yatırımlarının istihdam, toplumsal cinsiyet eşitliği ve yoksulluğa etkileri: Türkiye örneği. İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi, Bilim, Mühendislik ve Teknolojide Kadın Araştırmaları ve Uygulamaları Merkezi ve Levy Ekonomi Enstitüsü.
38. İstanbul Ticaret Üniversitesi, and AREDA Survey. (2021). Türkiye’de ailenin değişen yapısı. https://ticaret.edu.tr/wp-content/uploads/2021/11/Turkiyede-Ailenin-Degisen-Yapisi_compressed-2.pdf
39. İstanbul Ticaret Üniversitesi, and AREDA Survey. (2022). Türkiye’de ailenin değişen yapısı 2. https://ticaret.edu.tr/wp-content/uploads/2022/AI%CC%87LE%20ARAS%CC%A7TIRMASI%202022%20dijital%20hali.pdf
40. Kaplan, A. (2021). Türkiye’de aile yapısında ve kültüründe yakın gelecekte önem kazanacak gelişmelerin değerlendirilmesi. Uluslararası Sosyal Hizmet Araştırmaları Dergisi, 1(2), 69-81.
41. Kara, B. (2018). Türkiye’de aile yapısının değişimine etki eden dinamikler. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, (40), 374-385. https://doi.org/10.17498/kdeniz.399236
42. Karataş, K. (2001). Toplumsal değişme ve aile. Toplum ve Sosyal Hizmet, 12(2), 89-98.
43. Nişancı Z., and Kılavuz, M.T. (eds.). (2024). Türkiye'nin toplumsal haritası TGSS 2024. İstanbul: İSAR Yayınları. OECD. (2025a). SF2.1. Fertility rates. https://webfs.oecd.org/Els-com/Family_Database/SF_2_1_Fertility_rates.pdf. Erişim Tarihi: 15.12.2025.
44. OECD. (2025b). SF1.1. Family size and household composition. https://webfs.oecd.org/Els-com/Family_Database/SF_1_1_Family_size_and_composition.pdf. Erişim Tarihi: 15.12.2025.
45. Öz, N. (2019). Modern-seküler süreçte ailenin çözülmesi. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 6(11), 795-835.
46. Özkiraz, A., and İşçi Baş, G. (2016). Osmanlı’dan günümüze Türk toplumunda aile yapısı ve boşanma. KMÜ Sosyal ve Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 18(30), 87-95.
47. Özpolat, A. O. (2022). Sosyal hizmetlerin sunumunda yeni bir model olan Aile Sosyal Destek Programının (ASDEP) incelenmesi. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 22(54), 141-167. https://doi.org/10.21560/spcd.vi.904483 Rutter, M. (2012). Resilience as a dynamic concept. Development and Psychopathology, 24(2), 335–344. https://doi.org/10.1017/S0954579412000028
48. Sayar, K. (2020). İnsanlaşma, aile ortamında gerçekleşir. Süreklilik ve Değişim Ekseninde Aile Olmak içinde (ss.147-158). İstanbul: Tirekitap.
49. Şentürk, Ü. (2008). Aile kurumuna yönelik güncel riskler. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 14(14), 7-32.
50. Turan, İ. (2013). Günümüz Aile Problemleri Çerçevesinde Kur’an’da Ebeveyn-Çocuk İlişkisi. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 35(35), 71-104.
51. Turğut, F. (2017). Tarihsel süreçte aile kurumunun dönüşümü ve geleceğine yönelik çıkarımlar. Medeniyet ve Toplum Dergisi, 1(1), 93-117.
52. Türkiye Cumhuriyeti Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. (2024, Mayıs). Ailenin korunması ve güçlendirilmesi vizyon belgesi ve eylem planı 2024-2028. https://ulusaleylem.aile.gov.tr/media/m1garif1/ailenin-korunmasi-ve-gu-c-lendirilmesi-vizyon-belgesi-ve-eylem-plani.pdf
53. Türkiye Cumhuriyeti Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı Kadının Statüsü Genel Müdürlüğü. (2017). Büyükanne projesi nedir? https://www.aile.gov.tr/ksgm/haberler/buyukanne-projesi-nedir/ Erişim Tarihi: 16.12.2025.
54. Türkiye Cumhuriyeti Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı Strateji Geliştirme Başkanlığı. (2025). 2024 yılı faaliyet raporu. https://www.aile.gov.tr/media/197323/faaliyet-raporu-2024_son_28-02-2025.pdf
55. Türkiye Cumhuriyeti Başbakanlık. (2016). 65.Hükûmet Programı. https://afyonluoglu.org/PublicWebFiles/Reports-TR/Hukumet_Prg/65_hukumet_programi.pdf
56. Türkiye Cumhuriyeti Başbakanlık Aile Araştırma Kurumu Başkanlığı (mülga). (1990). I. Aile şûrası Kararları. 17-20 Aralık 1990. https://www.aile.gov.tr/uploads/athgm/uploads/pages/aile-suralari/aile1.pdf
57. Türkiye Cumhuriyeti Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı (mülga). (1989). Altıncı beş yıllık kalkınma planı 1990–1994. DPT Yayın No: 2174. https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/07/Altinci_Bes_Yillik_Kalkinma_Plani-1990-1994.pdf
58. Türkiye Cumhuriyeti Başbakanlık Kadının Statüsü Genel Müdürlüğü (mülga). (2008). Toplumsal cinsiyet eşitliği ulusal eylem planı 2008-2013. https://www.aile.gov.tr/media/6314/toplumsal-cinsiyet-e%C5%9Fitli%C4%9Fi-ulusal-eylem-plan%C4%B1-2008-2013.pdf
59. Türkiye Cumhureyeti Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı. (2023). On ikinci kalkınma planı 2024-2028. https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2023/12/On-Ikinci-Kalkinma-Plani_2024-2028_11122023.pdf
60. Türkiye Cumhuriyeti Kalkınma Bakanlığı. (2013). Onuncu kalkıma planı 2014-2018. https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/08/Onuncu_Kalkinma_Plani-2014-2018.pdf
61. Türkiye Cumhuriyeti Sosyal Güvenlik Kurumu Başkanlığı. (2015). Evde çocuk bakım hizmetleri yoluyla kayıtlı kadın istihdamının desteklenmesi projesi. https://www.sgk.gov.tr/Content/Post/1614aae2-961b-4cd9-97fb-5cc0f2def657/Evde-Cocuk-Bakim-Hizmetleri-Yoluyla-Kayitli-Kadin-Istihdaminin-Desteklenmesi-Operasyonu-2022-05-12-10-36-21. Erişim Tarihi: 15.12.2025.
62. Türkiye İstatistik Kurumu. (2022). Türkiye aile yapısı araştırması 2021. Ankara: Türkiye İstatistik Kurumu Yayınları.
63. Türkiye İstatistik Kurumu. (2023). Yaşam kalitesi modülü, 2022. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Yasam-Kalitesi-Modulu-2022-49760
64. Türkiye İstatistik Kurumu. (2024a). Doğum istatistikleri 2023. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Dogum-Istatistikleri-2023-53708
65. Türkiye İstatistik Kurumu. (2024b). İstatistiklerle aile, 2023. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Istatistiklerle-Aile-2023-53784
66. Türkiye İstatistik Kurumu. (2025 Şubat). Yaşam memnuniyeti araştırması, 2024. https://data.tuik.gov.tr
67. Ünal, S., and Avcı, D. (2019). Kolektiviteden bireyciliğe geçiş: Aile ve evlilik kurumuna dair değişen göstergeler ve kaygılar. Turkish Studies-Social Sciences, 14(5), 2641-2668. https://doi.org/10.29228/TurkishStudies.37350
68. Varışlı, B., Kurdoğlu, İ., & Ergin, S. (2024). Değişen toplumda dünya aileleri: Aile örüntüleri ve hastalıkta, sağlıkta evlilikler. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 24(62), 129-155. https://doi.org/10.21560/spcd.vi.1461520
69. Vatandaş, C. (2009). Türkiye'de aile yapısı ve değişimi. Türk Dünyası Araştırmaları, (183), 331-386.
70. Walsh, F. (2016). Strengthening family resilience (3rd ed.). New York: Guilford Press.
71. World Bank. (2015). Supply and demand for child care services in Turkey: A mixed methods study. Türkiye’de çocuk bakım hizmetlerinde arz ve talep durumu: Bir karma yöntem çalışması (Turkish). Washington, D.C.: World Bank Group. https://www.worldbank.org/tr/country/turkey/publication/supply-and-demand-child-care-services-turkey-a-mixed-methods-study
72. World Bank. (2023). Fertility rate, 2023. https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.TFRT.IN?most_recent_value_desc=true. Erişim Tarihi: 15.12.2025.
73. Yaşar Ekici, F. (2014). Türk aile yapısının değişim ve dönüşümü ve bu değişim ve dönüşüme etki eden unsurların değerlendirilmesi. The Journal of Academic Social Science Studies, (30), 209-224. https://doi.org/10.9761/JASSS2594
74. Yıldırım, İ. (2021). Sosyal medya, dijital bağımlılık ve siber zorbalık ekseninde değişen aile ilişkileri üzerine bir değerlendirme. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 9(5), 1237-1258. https://doi.org/10.18506/anemon.892144
75. Yüksektepe, İ. (2025). Türkiye'de Aile Danışma Merkezlerine genel bir bakış. Cumhuriyet Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 49(1), 97-105.
76. Zastrow, C. (2013). Sosyal hizmete giriş (D.B. Çiftçi, Çev. Ed.). Ankara: Nika Yayınevi.
77. Zeybekoğlu Akbaş, Ö. (2013). Günümüzde erkeklerin gözünden babalık ve aile. Akdeniz İnsani Bilimler Dergisi, 3(2), 297-328.