Halk Masallarında Ebeveyn-Evlat İlişkileri ve Kültürel Değerlerin Aktarımı

Öz

Halk masalları, sözlü kültür aracılığıyla kuşaktan kuşağa aktarılan, toplumsal değerleri, ahlaki ilkeleri ve kültürel normları bireylere sembolik bir dille ileten önemli anlatı türlerindendir. Bu masallar, eğlence unsuru taşımanın ötesinde, bireylerin karakter gelişimini, toplumsal uyumu ve aile içi ilişkilerin öğrenilmesini sağlayan kültürel bir araçtır. Masallarda baba figürü genellikle otorite, rehberlik ve koruyuculuk işlevi taşır. Baba, evlada toplumsal normları ve değerleri aktarırken onun sorumluluk ve cesaret kazanmasına aracılık eder. Baba-oğul veya baba-kız ilişkileri, bağlılık, sadakat ve görev bilinci çerçevesinde şekillenir; evlat bu süreçte hem bireysel erdemlerini hem de toplumsal düzeni pekiştirir. Anne figürü ise şefkat, destek ve ahlaki rehberlik sağlayarak evladın duygusal ve etik gelişimini destekler. Annenin rolü, evladın aile bağlarını ve toplumsal sorumluluk bilincini geliştirmesi açısından önemlidir. Masalların temel öğelerinden biri olan evlat figürü, çocukluktan yetişkinliğe geçişi temsil eder. Evlat, aile içindeki sorumluluk, itaat, saygı ve sevgi gibi değerleri öğrenirken çeşitli engellerle sınanır. Bu yolculuk yalnızca fiziksel bir mücadele değil, manevi olgunlaşmanın ve kültürel kodların öğrenilmesinin sembolik bir anlatımıdır. Çocuğun karşılaştığı zorluklar sabır ve azimle aşılması gereken engeller olarak sunulur ve böylece halk kültüründe erdem, adalet ve dayanıklılık gibi değerler kuşaktan kuşağa aktarılır. Bununla birlikte, masallarda anne, baba ve evlat figürleri kimi zaman bencillik, ihmal veya aşırı otorite gibi olumsuz özelliklerle de yansıtılır; bu durum aile içi çatışmaları ve bireysel zorlukları simgeler. Bu çalışma, Türkiye sahasından derlenen halk masalları aracılığıyla anne, baba ve evlat figürlerinin aile içi ilişkiler, toplumsal değerler ve bireysel olgunlaşma üzerindeki rolünü incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada içerik çözümlemesi ve metin analizi yöntemleri kullanılmış, kapsam Türkiye masallarıyla sınırlıdır.

Anahtar Kelimeler

• Kültür
• halk masalları
• anne
• baba
• evlat

Parent-Child Relationships and the Transmission of Cultural Values in Folk Tales

Öz

Folk tales are an important narrative genre that are passed down from generation to generation through oral tradition, conveying social values, moral principles and cultural norms to individuals in a symbolic language. These tales serve as an important tool that goes beyond entertainment, facilitating character development, social harmony, learning about family relationships and reinforcing cultural identity. In fairy tales, the father figure usually embodies authority, guidance and protection; while conveying social norms to the child, he instils responsibility, courage and determination. The mother figure, on the other hand, supports the child's emotional, mental and ethical development by providing compassion, mercy and moral guidance. The child figure represents the transition from childhood to adulthood; during this process, they are tested by various obstacles and internalise the values of virtue, patience, justice, and resilience. Sometimes in fairy tales, family members are portrayed with negative traits such as selfishness, neglect, or excessive authority, symbolising family conflicts and individual difficulties. This study aims to examine in detail the impact of the mother, father, and child figures on family relationships, social values, and individual maturation through folk tales collected from Turkey. Content analysis and text analysis methods were used in the research, and the scope is limited to tales from Turkey.

Anahtar Kelimeler

• Culture
• folk tales
• mother
• father
• child

Kaynakça

1. Açıkgöz, N., Artan, T. ve Arıcı, A. (2019). Huzurevi çevresinde ikamet edenlerin huzurevlerine bakış açılarının değerlendirilmesi: İstanbul Sultangazi Huzurevi örneği. Ufkun Ötesi Bilim Dergisi, 19(1), 54-80.
2. Adorno, T. W. (2000). Minimamoralia. A. Doğukan ve A. Koçak (Çev.). İstanbul: Metis Yayınları.
3. Alptekin, A. B. (2002). Taşeli masalları. Ankara: Akçağ Yayınları.
4. Alsaç, F. (2017). Anadolu masallarında yapı, izlek ve masal kahramanlarının tip tahlili. Yayınlanmamış Doktora Tezi, Fırat Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
5. Aslan, M. Y. (2024). Diyarbakır masal anlatma geleneği ve halk masalları. Ankara: Akademisyen Kitapevi.
6. Beysanoğlu, Ş. (2023). Diyarbakır folkloru Diyarbakır’da derlenmiş halk masalları. Diyarbakır: Dicle Üniversitesi Kültür Yayınları.
7. Campbell, J. (2000). Kahramanın Sonsuz Yolculugu. S. Gürses (Çev.). İstanbul: Kabalcı Yayınları.
8. Dolu, A. (1997). Diyarbakır ve yöresi masallarında motif incelemesi. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Dicle Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.

9. Eren, M. (2017). Anadolu sahası türk masallarında dua motifi. Journal of Turkish Research Institute, (58), 355-375.
10. Gedik, S. (2019). Anadolu sahası masallarında çocuksuzluk ve yılan. Ege Sosyal Bilimler Dergisi, 2(1), 35-42.
11. Günay, U. (1975). Elâzığ masalları. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Basımevi.
12. Helimoğlu Yavuz, M. (2009). Masallar ve eğitimsel işlevleri. İstanbul: Cumhuriyet Kitapları.
13. Işık, N. (2009). Türk masallarının sembolik açıdan çözümlenmesi. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Fırat Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
14. İnan, S. (2019). Dede Korkut hkâyelerinde aile ve ikili ilişkiler. Akademi Sosyal Bilimler Dergisi, 6(17), 251-259.
15. Jung, C. G. (2015). Dört arketip. İstanbul: Metis.
16. Koz, M. S. (1992). Türk halk hikâyelerinde aile. Sosyo-kültürel değişme sürecinde Türk ailesi içinde. Cilt: 2, (ss. 597-615). Ankara: T.C. Başbakanlık Aile Araştırmaları Kurumu.
17. Narşap, M. (2024). Dede Korkut boylarına göre bozkır kavimlerinde aile. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (38), 778-787. https://doi.org/10.29000/rumelide.1420133.
18. Özçelik, M. (2004). Afyonkarahisar masalları araştırma-inceleme -metin. Isparta: Fakülte Kitapevi.
19. Özdemir, S. D. ve Şimşek, E. (2025). Masallarda bilgeliğin imgelemi: Yüce birey arketipi üzerine sembolik bir çözümleme. Milli Folklor, 19(148), 5-16. https:// doi.org/10.58242/millifolklor.1661550.
20. Özkan, P. (2025). Anadolu türk masallarında çocuksuzluk motifi. Türklük Bilimi Araştırmaları, (57), 133-153. https:// doi.org/10.17133/tubar.1564482.
21. Pearson, C. S. (2003). İçimizdeki kahraman. İstanbul: Akaşa Yayınları.
22. Sakaoğlu, S. (2002). Gümüşhane ve Bayburt masalları. Ankara: Akçağ Yayınları.
23. Seyidoğlu, B. (1975). Erzurum halk masalları üzerinde araştırmalar. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları. Şimşek, E. (2001). Yukarıçukurova masallarında motif ve tip araştırması III. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
24. Şimşek, E. (2008). Ölümsüzlük ilâcı elma. Turkish Studies, 3(5). https:// doi.org/10.7827/TurkishStudies.419.
25. Şimşek, E. (2022a). Türk masalları. İstanbul: Türk Kültürüne Hizmet Vakfı.
26. Şimşek, E. (2022b). Halk anlatılarında-cinsiyet ayrımı ötesinde-insan anlayışı ve kadının yeri. Düşünce Dünyasında Türkiz, 7(39), 9-24.
27. Tezel, N. (2009). Türk masalları. İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınlar.
28. Yılmaz, M. (2016). Halk anlatılarının epik kuralları ışığında ateşkâr oğlan masalının incelenmesi. Turkish Studies, 11(20), 643- 658.
29. Yılmaz, M. (2020). Carl Gustav Jung’un dört arketipi bağlamında keçeli kız masalının İncelenmesi. Uluslararası Yunus Emre Sosyal Bilimler Dergisi, 1(1), 51-65.
30. Yücel Çetin, A. (2015). Dede Korkut Kitabı’nda baba, oğul ve baba-oğul ilişkisi. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 15(2), 55-63.