The Concept of Family and Marriage in the Language of Motifs

Yıl 2026, Cilt: 12 Sayı: Aile Özel Sayısı, 170 - 186, 28.02.2026

Songül Erdoğan

https://doi.org/10.31592/aeusbed.1822083

https://izlik.org/JA38LP43CE

Öz

Every text, symbol, photograph, logo, motif, etc. that carries meaning has a sign value. These signs are not merely concepts formed by the random combination of certain sounds, shapes and colours. These signs are also a reflection of that society's material and spiritual culture and its perspective on the world. The most concrete examples of this reflection can be seen in the field of motifs. One of the social and cultural values reflected in Turkish motifs is family and marriage. Anatolian people, unable to express their desire to marry directly, conveyed this desire through motifs. Furthermore, emotions experienced during the marriage process, such as happiness, anger, resentment, etc., were also expressed through motifs. This study focuses on embroidery and weaving (carpet, kilim) motifs that reflect the concepts of marriage and family in Anatolia. A review of studies in the field of handicrafts identified 88 motif names related to family and marriage. These motifs were examined under five headings according to their functions within the family and their connections to the family. The motifs were found to have functions such as expressing the desire to marry, the desire to have children, announcing pregnancy to the family, protecting the family from evil, and appearing in motif names. Sixty-five motifs were found to reflect family members in their names. Thirty-five of these motif names were based on the words bride, mother-in-law, sister-in-law, sister-in-law, and sister-in-law. The word groom appeared in only two motif names, while male family members such as uncle, uncle, and brother did not appear in motif names. It was determined that these motifs, which are knitting and weaving terms, are generally created using the word combination method and that although most of these words are used in everyday speech, they are not included in the Derleme Sözlüğü, the largest dictionary of colloquial expressions. The fact that there are very few words borrowed from foreign languages in the terms used in embroidery and weaving also supports the idea that these arts are Turkish arts. It has been determined that some motifs are common to both embroidery and weaving arts and are used for similar purposes. This commonality is significant in terms of reflecting the shared motif memory of Turkish culture in various fields. As there is no study directly addressing this subject in this field, it is thought that this study will contribute to the field in this regard.

Anahtar Kelimeler

Family , motif , marriage , terminology , semiotics.

Motiflerin Diliyle Aile ve Evlenme Kavramı

https://izlik.org/JA38LP43CE

Öz

İçerisinde anlam taşıyan her metin, sembol, fotoğraf, logo, motif vb. bir gösterge değeri taşır. Bu göstergeler sadece belirli ses, şekil ve renklerin rastgele bir araya gelmesi ile oluşmuş kavramlar değildir. Bu göstergeler aynı zamanda o toplumun maddi ve manevi kültürünün ve o toplumun dünyaya bakış açısının da bir yansımasıdır. Bu yansımanın en somut örnekleri motif sahasında görülür. Türk motif sahasına yansıyan sosyal ve kültürel değerlerden biri de aile ve evlenmedir. Evleneme isteğini doğrudan söyleyemeyen Anadolu insanı bu arzusunu motiflerle dile getirmiştir. Ayrıca evlilik sürecinde yaşanan mutluluk, kızgınlık, dargınlık vb. duygular da motifler aracılığıyla dile getirilmiştir. Bu çalışmada Anadolu sahasında evlenme ve aile kavram alanlarını yansıtan oya, dokuma (halı, kilim) motiflerine yer verilmiştir. El sanatları alanında yapılan çalışmaların taranması sonucu aile ve evlenme ile ilgili 88 motif adı tespit edilmiştir. Bu motifler ailedeki işlevleri ve aile ile olan bağlantıları doğrultusunda beş başlık altında incelenmiştir. Motiflerin evlenme isteği, çocuk isteği, hamileliği aile halkına duyurma, aileyi kötülüklerden koruma ve motif adlarında yer alma işlevleri olduğu görülmüştür. Aile bireylerinin motif adlarına yansıması noktasında 65 motife rastlanmıştır. Bu motif adlarının 35’i gelin, 7’si kaynana, 10’u görümce, yenge, elti kelimesi etrafında kurulmuştur. Damat kelimesi sadece 2 motif adında geçerken amca, dayı, abi gibi erkek aile bireylerinin motif adlarına yansımadığı görülmüştür. Bir örgü ve dokuma terimi olan bu motiflerin genellikle söz birleştirme yöntemi ile yapıldığı ve bu sözcüklerin çoğunlukla ağızlarda yaşamasına rağmen en büyük ağız sözlüğü olan Derleme Sözlüğü’nde yer almadığı saptanmıştır. Oya ve dokuma terimlerindeki yabancı dilden geçen sözcük sayısının çok az olması da bu sanatların bir Türk sanatı olduğu bilgisini desteklediği görülmüştür. Bazı motiflerin hem oya hem de dokuma sanatında ortak olduğu ve benzer amaçlar için kullanıldığı tespit edilmiştir. Bu ortaklık Türk kültürünün ortak motif hafızasının çeşitli alanlara yansıtılması bakımından önem taşımaktadır. Bu alanla ilgili doğrudan bu konuyu ele alan bir çalışmanın olmaması sebebiyle hazırlanan bu çalışmanın bu noktada alana katkı sağlayacağı düşünülmüştür.

Anahtar Kelimeler

Aile , motif , evlenme , terim , gösterge.

Etik Beyan

Bu araştırma da Etik Kurulu raporu alınması gerekmemektedir.

Destekleyen Kurum

Araştırma herhangi bir kurum veya kuruluş tarafından desteklenmemiştir.

Kaynakça

• Altun, G. (2004). Konya Meram İlçesi Karadiğin Kasabası’nda kanaviçe işlemeler. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 11, 55-66.
• Atlıhan, Ş. (2020). Dobag projesi çerçevesinde Çanakkale-Ayvacık ve Manisa-Yunt halıları. A. Soysaldı (Ed.). Cumhuriyet dönemi Türk halıcılığı kitabı içinde (ss. 699-742). Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı.
• Baykasoğlu, N. (1986). Tavşanlı iğne oyaları. Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
• Bayram, M. (1992). İğne oyası teknikleri ve Kastamonu iğne oyaları. Ankara: MN Ofset Matbaacılık.
• Bilen, G. (2017). Uratı’da dokumacılık. Yüksek Lisans Tezi, Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Van.
• Çoruhlu, Y. (2023). Türk kilimlerinde sembolizm. A. Soysaldı (Ed.). Türk kilimleri kilim, cicim, zili, palas C.I içinde (ss. 55-85), Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı.
• Dölen, E. (1992). Tekstil tarihi-Dünya’da ve Türkiye’de tekstil teknolojisinin ve sanayinin tarihsel gelişimi. İstanbul: Marmara Üniversitesi Teknik Eğitim Fakültesi Yayını.
• Duruhan, K. ve İlhan, B. (2004). Eğitim-öğretimle ilgili bazı atasözü ve deyimlerimizin öğrenme-öğretme süreci bakımından irdelenmesi. Milli Eğitim Üç Aylık Eğitim ve Sosyal Bilimler Dergisi, 164, 119-125.
• Erbek, M. (2002). Çatalhöyükten günümüze Anadolu motifleri. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Ercilasun, A. B. ve Akkoyunlu, Z. (2014). Dîvânu lugâti’t-Türk (giriş-metin-çeviri-notlar-dizin). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Erdoğan, S. (2017). Anadolu ağızlarındaki akrabalık ilişkilerini anlatan örnek ve motif adları. L. Turan ve O. Sevim (Ed.). Atatürk Üniversitesi Türk dili ve edebiyatı araştırmaları /makaleler içinde (ss. 253-260). Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları.
• Erdoğan, S. (2020). Türk oyalarının dili. İ. Kalenderoğlu (Ed.). XII. Uluslararası Dünya Dili Türkçe sempozyumu bildiri kitabı (21-23 Ekim 2020 Ankara) içinde (ss. 886-896). Ankara.
• Erdoğan, S. (2021). Kırşehir yöresinden tespit edilen dokumacılık terimleri (isimler). Türklük Bilimi Araştırmaları, 50, 69-93.
• Erdoğan, S. (2022). Türkiye Türkçesinde oya ve dantel el sanatları ile ilgili söz varlığı. Ankara: Nobel Yayıncılık.
• Eroğlu, N. (2006). Kırşehir kilimleri. Yüksek Lisans Tezi, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Van.
• Eroğlu, A. A. (2020). Iğdır yöresi halıları. A. Soysaldı (Ed.). Cumhuriyet dönemi Türk halıcılığı kitabı içinde (ss. 829-854). Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı.
• Etikan, S., Ölmez, F. N., Kılıçaslan, H. ve Şahin, C. (2020). Kırşehir el sanatları. Ankara: Gece Kitaplığı Yayınları.
• Gülensoy, T. (2007). Türkiye Türkçesindeki Türkçe sözcüklerin köken bilgisi sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Kahveci, M. ve Bahşişoğlu, A. (2001). Türk oyaları kataloğu. C.1-2. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Karahan, R. ve Kulaz, M. (2020). Van ve Hakkâri halılarından örnekler. A. Soysaldı (Ed.). Cumhuriyet dönemi Türk halıcılığı kitabı içinde (ss. 777-828). Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı.
• Karataş, M. (2013). Türk dilinde yanış (motif) adları Anadolu sahası. Muğla: Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Yayınları.
• Kurt, G. (2001). Konya ili Seydişehir ilçesinde yapılmakta olan boncuk oyaları üzerine bir araştırma. Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
• Nas, E. (2012). Konya yöresi el sanatlarında anlam yüklü motiflerin halk diline yansıması. Turkish Studies, 7(1), 1619-1633.
• Nurhan, Ö. (1999). Denizli yöresi iğne oyaları. Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
• Onuk, T., Akpınarlı, F., Ortaç, S. ve Alp, Ö. (1998). Tarsus el sanatları (dokumacılık, örücülük, işlemecilik). Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Şenol, S. (2003). Balıkesir boncuk oyaları. İstanbul: Güngör Matbaacılık.
• Tepe, Y. (2013). Erzurum’da farklı teknik ve materyallerle yapılan oya sanatı. Yüksek Lisans Tezi, Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum.
• Tüten, A. (2004). Elazığ müzesindeki halılar (teşhirdeki halılar). Yüksek Lisans Tezi, Fırat Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elâzığ.
• Yavuz, F. (2025). Günümüzde üretilen Bayat ve Emirdağ kilim örneklerinde motifler ve anlamları. Yüksek Lisans Tezi, Afyon Kocatepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Afyon.
• Yetkin, Ş. (1974). Türk halı sanatı. İstanbul: Türkiye İş Bankası Sanat Dizisi.
• Yüksel, S. (1996). Kırıkkale iğne oyaları üzerine bir araştırma. Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.