Kutadgu Bilig’de Aile Hayatı ile İlgili Beyitler Üzerine Bir İnceleme

Öz

Aile bir toplumun temel çekirdeğidir. Uygulamalarda farklılıklar olmakla birlikte ailenin korunması konusunda tüm devletler tedbir almak ister. Türkler, ailenin önemi ve ailedeki fertlerin vazifeleri ile ilgili hususları kendi dönemlerindeki insanlara öğretmek ve daha sonraki kuşaklara bu öğretileri miras bırakmak istemişlerdir. Bu sebeple Orhun Kitabelerinden günümüze kadar pek çok eserde aile kavramı yerini almıştır. Bunun yanı sıra sözlü kültür ürünlerinde de aile ile ilgili hak ve sorumlulukları dile getiren hususları görmek mümkündür. Kutadgu Bilig’de de başta ideal devlet yönetimi olmak üzere pek çok konu işlenmiştir. Eserde ele alınan konulardan birisi de ailedir. Aile ile ilgili verilmek istenen mesajlar diyalog havası içerisinde zaman zaman atasözü ve deyim formatında ifade edilmiştir. Bu çalışmada Kutadgu Bilig’de aile hayatıyla ilgili tespit edilen beyitler evliliğin önemi, eş seçimi, çocuk terbiyesi, anne baba olmanın getirdiği zorluklar, anne baba ve çocuk hakkı ve akrabalarla olan münasebetler başlıkları altında sınıflandırılmıştır. Daha sonra bu beyitler Türkiye Türkçesine aktarılmış, beyitlerde ele alınan konular, varsa, Güncel Türkçe Sözlük’teki atasözleri ve deyimlerle karşılaştırılmıştır. Bu karşılaştırma sonucunda Kutadgu Bilig’de aile ile ilgili bazı kavramların zaman içerisinde kalıplaşarak atasözü ve deyimlere dönüştüğü tespit edilmiştir. Kutadgu Bilig’de aileyle ilgili tespit edilen hususlar sonuç bölümünde özetlenerek bazı önerilerde bulunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Kutadgu Bilig
• ailenin korunması
• atasözleri ve deyimler

A Study of Couplets Related to Family Life in Kutadgu Bilig

Öz

The family is the fundamental core of society. While there are differences in practice, all states strive to take measures to protect the family. The Turks sought to teach the importance of the family and the duties of family members to their contemporaries and to pass these teachings on to subsequent generations. Therefore, the concept of family has found its place in many works from the Orkhon Inscriptions to the present day. Furthermore, it is possible to find aspects of family-related rights and responsibilities in oral cultural works. Kutadgu Bilig also addresses many topics, particularly ideal state governance. One of the topics addressed in the work is family. The intended messages about family are expressed in a dialogue-like tone, at times in proverb and idiom format. This study categorizes the verses identified in Kutadgu Bilig regarding family life under the headings of the importance of marriage, spouse selection, child rearing, the challenges of parenthood, the rights of parents and children, and relationships with relatives. These couplets were then translated into Turkish, and the topics discussed were compared with proverbs and idioms, if any, in the Current Turkish Dictionary. As a result of this comparison, it has been determined that some concepts related to family in Kutadgu Bilig have become stereotyped over time and turned into proverbs and idioms. The issues identified in Kutadgu Bilig regarding family are summarized in the conclusion, and some suggestions are made.

Anahtar Kelimeler

• Kutadgu Bilig
• family protection
• proverbs and idioms

Kaynakça

1. Aksan, D. (2018). Türkçenin söz varlığı. Bilgi Yayınevi.
2. Arat, R. R. (1979). Kutadgu Bilig III (indeks). Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
3. Arat, R. R. (1991). Kutadgu Bilig (çeviri). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
4. Arat, R. R. (2007). Kutadgu Bilig I (metin). Türk Dil Kurumu Yayınları.
5. Borodavchenko, V. (2018). Türkiye Türkçesi atasözleri ve deyimlerinde aile ve akrabalık anlayışı. Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Bursa.
6. Can, G. İ. (2023). Ataerkil döngü içerisindeki Türk aile hukuku alanında feminist hukuk üzenlemeleri. Anadolu Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 9(2), 599-617.
7. Cebecioğlu, G. (2026). Ailede eşlerin hak ve yükümlülükleri: Hukuki ve sosyolojik perspektiften bir değerlendirme. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 12(Özel Sayı), 338-356.
8. Ercilasun, A. B. (2004). Başlangıcından yirminci yüzyıla Türk dili tarihi. Akçağ Yayınları.

9. Ergin, M. (2024). Dede Korkut Kitabı I-II. Türk Dil Kurumu Yayınları.
10. Ersöz, A. G. (2010). Türk atasözleri ve deyimlerinde kadına yönelik toplumsal cinsiyet rolleri. Gazi Türkiyat, 1(6), 167-182.
11. Güncel Türkçe Sözlük. (2026). https://sozluk.gov.tr/ adresinden 17.02.2026 tarihinde erişilmiştir.
12. Kaçalin, M. S. Yûsuf Hâs Hâcib: Kutadgu Bilig metin. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. [E Kitap].
13. Karslı, E. (2019). Modernleşme sürecinde çözülen aile yapısı ve kadının yeniden inşası. Uluslararası Hukuk ve Sosyal Bilim Araştırmaları Dergisi, 1(1), 1-14.
14. Köken Bilgisi Sözlüğü. (2026). https://sozluk.gov.tr/ adresinden 17.02.2026 tarihinde erişilmiştir.
15. Meninski, F. M. (1680). Thesaurus linguarum orientalium Turcicae-Arabicae-Persicae I, Viennae.
16. Ozankaya, Ö. (1976). Toplumbilim (8. Baskı). İstanbul: Cem Yayınevi.
17. Özel Siper, N. (2024). Kutadgu Bilig ve Dede Korkut hikâyelerinde kadın, çocuk ve aile kavramları üzerine bir inceleme (Yüksek lisans tezi). Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
18. Sadıkoğlu, Z. Z. (2023). Aile sosyolojisinde paradigmatik değişmeler ve Türkiye’de aileye dair bilgi üretimi. İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Dergisi. 43 (1), 1-9.
19. Şen, S. (2008). Dede Korkut Kitabı’nda kadına yönelik hitaplar. Turkish Studies International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 3(2), 627-641.
20. Toprakcı Alp, G. (2018). Kadın girişimciliği ve sosyal sermaye: Antalya’da faaliyet gösteren kadın girişimciler üzerine bir araştırma. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Akdeniz Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Antalya.
21. Turan, O. (2002). Türk cihan hâkimiyeti mefkûresi. Türkler Ansiklopedisi (Cilt 2, ss. 845-855). Yeni Türkiye Yayınları.
22. Yüzer, İ. ve Demez, G. (2021). Ataerkil güç ilişkileri bağlamında baba-oğul etkileşimi. Akdeniz Kadın Çalışmaları ve Toplumsal Cinsiyet Dergisi, 4(1), 15-34.
23. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (2026). İhtisaslaştırılmış çocuk evleri sitesi, çocuk evleri ve çocuk hakları. https://www.aile.gov.tr/sss/cocuk-hizmetleri-genel-mudurlugu/ihtisaslastirilmis-cocuk-evleri-sitesi-evleri-haklari/ adresinden 23.06.2026 tarihinde erişilmiştir.