Yapay Zekâ ve Dijital Dindarlık Araştırmaları: Sistematik İnceleme ve Tematik Analiz

Öz

Toplumsal değişimi tetikleyen birçok faktörden söz edilmekte, son dönemlerde iletişim/bilişim ağları, dijitalizm, yapay zekâ vb. gelişmeler bu değişim serüveninde belirleyici öneme sahip olgular olarak gösterilmektedir. Teknoloji, dijitalleşme ve dindarlık arasındaki ilişki ve küreselleşmenin etkisiyle de yaşanan bu sosyo-kültürel değişim/dönüşümler, sosyal bilimler disiplininde problematik bir alana tekabül etmektedir. Bu meyanda “yapay zekâ dindarlığı, tekno dindarlık, dijital dindarlık, hibrit dindarlık vb.” anahtar kavramlar etrafında toplanan tezleri ve eserleri tematik bir perspektifle bir araya getirmeyi amaçlayan bu çalışma, bu hususta geniş bir spektrum sunmaktadır. Dijitalleşme, teknoloji, yapay zekâ ve dindarlık çerçevesinde ele alınan literatürün anlam örüntülerini derinlemesine çözümlemeyi hedefleyen bu çalışmada, yorumlayıcı ve tematik bir yaklaşımın öne çıktığı nitel araştırma deseni benimsenmiştir. Türkiye’de yapay zekâ ve dindarlık meselesinde genellikle “dijital din hizmetleri, pratik kullanım ve kaygı-temelli tutumlar” üzerine yoğunlaşıldığı, Batı literatüründe ise daha fazla teorik ve çoğulcu yaklaşımların üretildiği anlaşılmaktadır. Yapay zekâ ve dijital teknolojilerinin “dini otoriteyi yeniden şekillendirme, ritüel ve pratikleri yeni formlara dönüştürme, dini bilgiyi yeniden inşa etme veya standartlaştırma, dindarlığı öznelleştirme/bireyselleştirme ve yeni dindarlık tipolojileri üretme” potansiyeline sahip olabileceğini yansıtan çalışmalar ilgili literatürde dikkat çekmektedir. Buna ek olarak, dini pratikleri kolaylaştıran bir araç olarak görülen yapay zekâ, sahip olduğu potansiyelin öngörülemez tehdit ve kaygıları nedeniyle araştırmacıların çok yönlü bir perspektifle ve derinlikli bir analiz süreci yürütmelerini zorunlu kılmaktadır. Yapay zekânın sosyo-gündelik yaşama yönelik etkileri hızla genişlemekte ve birbirinden farklı amaçlarla yapılmış çalışmalar bu etkileşime dair bilgiler sunmaktadır. Bu meyanda farklı disiplinlere dağılmış araştırmaların tematik halde tasnif edilmesi, sonraki çalışmalar için yol gösterici olacaktır. Özellikle teknoloji–dindarlık–mahremiyet ekseninde üretilen akademik tartışmaların karşılaştırmalı biçimde analiz edilmesi, literatürde hangi meselelere yoğunlaşılmış olduğunu ortaya koyacak ve gelecekte yapılacak araştırmalara daha net bir teorik çerçeve oluşturma imkânı sağlayacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Din sosyolojisi
• Dijital dindarlık
• Yapay zekâ dindarlığı
• Hibrit dindarlık
• Sistematik analiz.

Kaynakça

1. Bauman, Z. (2013). Akışkan modernite (S. O. Çavuş, Çev.). Can Yayınları.
2. Berger, P. L. (2015). Kutsal Şemsiye/Dinin Sosyolojik Teorisinin Ana Unsurları. İstanbul: Rağbet Yayınları.
3. Bochniarz, K. T., Czerwiński, S. K., Sawicki, A. ve Atroszko, P. A. (2022). Attitudes to AI Among High School Students: Understanding Distrust Towards Humans Will Not Help Us Understand Distrust Towards Ai. Personality and Individual Differences, 185. doi:https://doi.org/10.1016/j.paid.2021.111299
4. Bostrom, N. (2017). Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies. Oxford: Oxford University Press. Bourdieu, P. (2019). Eril tahakküm (B. Yılmaz, Çev.). Bağlam Yayıncılık.
5. Braun, V. ve Clarke, V. (2021). Thematic analysis: A practical guide. Thousand Oaks: SAGE.
6. Corbin, J. ve Strauss, A. (2008). Basics of Qualitative Research: Techniques and Procedures for Developing Grounded Theory. Thousand Oaks: SAGE Publications.
7. Çapcıoğlu, İ. ve Anık, H. (2021). Sanayi Devrimi’nden Endüstri 4.0’a: Dijitalleşme ve Dijital Dünyada Dinin Statüsü. Tevilat, 2(1), 27-43.
8. Çuhadar, M. (2020). Makinizm Çağında Dinsellik. Medya ve Din Araştırmaları Dergisi (MEDİAD), 3(2), 241-263.

9. Dereli, M. D. (2019). Dinî Kimliklerin Siber Uzamda Akışkanlaşması. İnsan ve Toplum, 9(1), 85-116.
10. Dorobantu, M. (2022). Artificial Intelligence and Religion: Recent Advances and Future Directions. Zygon, 57(4), 984-999.
11. Düzbayır, B. (2025). A New Dimension in the Paradigm of Social Change: Artificial Intelligence and The Transformation of Religious Life. Journal of Eskişehir Osmangazi University Faculty of Theology, (12), 20-42. doi:https://doi.org/10.51702/esoguifd.1598739
12. Erdoğan, C. (2020). Televizyon Dizilerinde Yapay Zekanın Anlatımı: Person Of Interest Örneği. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Radyo Televizyon ve Sinema Anabilim Dalı, İstanbul.
13. Goffman, E. (2020). Günlük yaşamda benliğin sunumu (B. Cezar, Çev.). Metis Yayınları.
14. Gömbeyaz, M. Y. (2024). Siyer Sahasında Sorulan Sorulara Yapay Zekâ Modellerinden Google Gemini Tarafından Verilen Cevaplara Dair Bir Araştırma. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, 24(3), 411-440. doi:10.33415/daad.1590791
15. Gruchoła, M., Sławek, M. C. ve Zieliński, R. (2024). Artificial Intelligence as a Tool Supporting Prayer Practices. Religions, 15(3), 271. doi:https://doi.org/10.3390/rel15030271
16. Hınız, G. ve Yavuz, A. (2023). Yansıtıcı Tematik Analiz: Bir Doktora Tez Çalışması Örneği. Eğitimde Kuram ve Uygulama, 19(2), 388-408.
17. Karaarslan, F. ve Karaarslan, Ö. N. (2025). Yapay Zekâ Dindarlığının Medyadaki Erken Görünümleri: Kübra Dizisi Örneği. Journal of Media and Religion Studies, 8(1), 123-141. doi:10.47951/mediad.1685900
18. Karslı, N. (2024). Yapay Zekâ ve Din. İstanbul: İlahiyat Kitap.
19. Kızılgeçit, M., Yeşilyurt, M., Ertuğay, R., ve Çinici, M. (Ed.). (2022). Yapay Zekâ Transhümanizm ve Din. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı.
20. Kozak, J. ve Fel, S. (2024). The Relationship between Religiosity Level and Emotional Responses to Artificial Intelligence in University Students. Religions, 15(3), 331. doi:https://doi.org/10.3390/rel15030331
21. Kurzweil, R. (2000). The Age of Spiritual Machines: When Computers Exceed Human Intelligence. East Rutherford: Penguin Books.
22. Liehner, G. L., Hick, A., Biermann, H., Brauner, P. ve Ziefle, M. (2023). Perceptions, Attitudes and Trust Towards Artificial Intelligence-An Assessment of the Public Opinion. Artificial Intelligence and Social Computing, 782, 32-41.
23. Metin, O. ve Ünal, Ş. (2022). İçerik Analizi Tekniği: İletişim Bilimlerinde ve Sosyolojide Doktora Tezlerinde Kullanımı. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(Özel Sayı 2), 273-294. doi:10.18037/ausbd.1227356
24. O’Gieblyn, M. (2021). God, Human, Animal, Machine: Technology, Metaphor, and the Search for Meaning. New York: Doubleday and Co Inc.
25. Page, M. J., McKenzie, J. E., Bossuyt, P. M., Boutron, I., Hoffmann, T. C., Mulrow, C. D., ... and Moher, D. (2021). The PRISMA 2020 statement: An updated guideline for reporting systematic reviews. BMJ, 372, n71. https://doi.org/10.1136/bmj.n71
26. Patton, M. Q. (1999). Qualitative evaluation and research methods. Thousand Oaks: Sage Publications.
27. Petticrew, M., and Roberts, H. (2006). Systematic Reviews in the Social Sciences: A Practical Guide. Blackwell Publishing.
28. Sak, R., Şahin Sak, İ. T., Öneren Şendil, Ç. ve Nas, E. (2021). Bir Araştırma Yöntemi Olarak Doküman Analizi. Kocaeli Üniversitesi Eğitim Dergisi, 4(1), 227-256. doi:10.33400/kuje.843306
29. Siddaway, A. P., Wood, A. M., and Hedges, L. V. (2019). How to do a systematic review: A best practice guide for conducting and reporting narrative reviews, meta-analyses, and meta-syntheses. Annual Review of Psychology, 70, 747–770. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-010418-102803
30. Singler, B. (2024). Religion and Artificial Intelligence: An Introduction. Abingdon, Oxon New York, NY: Routledge.
31. Snyder, H. (2019). Literature review as a research methodology: An overview and guidelines. Journal of Business Research, 104, 333–339. https://doi.org/10.1016/j.jbusres.2019.07.039
32. Şahin, M. (2024). Dini Bağlamda Robot Kullanımı: Budist Robot Rahip Mindar Örneği Üzerinden Tutumların Niteliksel Analizi. İnbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, 24(3), 359-385.
33. Tampubolon, M. ve Nadeak, B. (2024). Yapay Zekâ ve Din Anlayışı: Ahlaki Bir Bakış Açısı. Uluslararası Çok Kültürlü ve Çok Dinli Anlayış Dergisi, 11(8), 903-914.
34. Ünal, S. (2024). İbadetlerle İlgili Fetvalar ve Yapay Zekâ Uygulamaları: Karşılaştırmalı Bir Analiz. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, 24(3), 161-192.
35. Yakut, İ. (2024a). Postmodern Dindarlık ve Yapay Zekâ Kaygısı İlişkisi. Tasavvur—Tekirdağ İlahiyat Dergisi, 10(2), 899-940. doi:https://doi.org/10.47424/tasavvur.1554199
36. Yakut, İ. (2024b). Yapay Zekâya Yönelik Tutum ve Dindarlık İlişkisi. Kocatepe İslami İlimler Dergisi, 7(1), 37-59. doi:. https://doi.org/10.52637/kiid.1426977
37. Yerli, G. D. (2023). Sosyal Değişme Perspektifinden Yapay Zekâ Üzerine Bir Değerlendirme. Social Sciences Studies Journal, 115(115), 8531-8539.
38. Yeşilkaya, N. (2023). Yapay Zekâya Dair Etik Sorunlar. Şarkiyat, 14(3), 948-963.