Kişilik Özellikleri ve Kariyer Uygulaması İlişkisinde Kariyer Planlamanın Aracı Rolü

Öz

Bu çalışma, çalışanların kişilik özellikleri ile kariyer uygulama düzeyi arasındaki ilişkide kariyer planlamanın aracı rolünü Yapısal Eşitlik Modellemesi (YEM) yaklaşımıyla incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma, Tekirdağ ili Çorlu ilçesinde kamu ve özel sektörde görev yapan 687 çalışandan anket yöntemiyle elde edilen veriler üzerinde gerçekleştirilmiştir. Araştırmada Beş Faktör Kişilik Modeli kapsamında dışadönüklük, sorumluluk, geçimlilik, duygusal dengesizlik ve açıklık boyutları ele alınmış; verilerin analizinde Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) ve Yapısal Eşitlik Modellemesi (YEM) kullanılmıştır. Analiz sonuçlarına göre, kariyer planlama aşamasında dışadönüklük ve açıklık boyutlarının anlamlı etkileri saptanırken, kariyer uygulama aşamasında sorumluluk ve duygusal dengesizlik boyutlarının da sürece dahil olduğu belirlenmiştir. Araştırmanın nihai modelinde kariyer planlama değişkeninin, kişilik özellikleri ile kariyer uygulama arasındaki ilişkide merkezi ve anlamlı bir aracı mekanizma işlevi gördüğü belirlenmiştir (t=8,84). Ayrıca kurulan yapısal modelin kariyer uygulama değişkenine ilişkin varyansın %65’ini açıkladığı saptanmıştır (R²=0,65). Bulgular, kişilik özelliklerinin kariyer davranışlarına dönüşmesinde planlama stratejilerinin kritik bir köprü görevi üstlendiğini göstermektedir. Araştırmanın, kariyer yönetimi ve kişilik literatürüne planlama-uygulama ayrımı üzerinden bütüncül bir model sunarak katkı sağladığı değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Kişilik özellikleri
• kariyer planlama
• kariyer uygulama
• aracılık etkisi

Destekleyen Kurum

Bu çalışma için herhangi bir kurumdan finansal destek alınmamıştır.

Etik Beyan

Çalışma için etik kurul onayı, Kırklareli Üniversitesi Bilimsel Araştırma ve Yayın Etik Kurulu’nun 21/05/2020 tarih ve 35523585-199-E.8110 sayılı kararı ile alınmıştır.

Career Planning as a Mediator Between Personality Traits and Career Practices

Öz

This study aims to examine the mediating role of career planning in the relationship between personality traits and employees’ career behavior using a Structural Equation Modeling (SEM) approach. The research was conducted with 687 employees working in public and private sector organizations in the Çorlu district of Tekirdağ, Türkiye, based on primary data collected through a survey method. Within the framework of the Five-Factor Personality Model, the dimensions of extraversion, conscientiousness, agreeableness, emotional instability, and openness to experience were examined. Confirmatory Factor Analysis (CFA) and Structural Equation Modeling (SEM) were employed for data analysis. According to the findings, extraversion and openness to experience had significant effects during the career planning stage, whereas conscientiousness and emotional instability were found to play a role in the career behavior (implementation) stage. In the final structural model, career planning was identified as a central and significant mediating mechanism in the relationship between personality traits and career behavior (t=8.84). In addition, the proposed structural model explained 65% of the variance in career behavior (R²=0.65). The findings indicate that planning strategies serve as a critical bridge in transforming personality traits into career-related behaviors. The study contributes to the career management and personality literature by presenting an integrated model that distinguishes between planning and implementation processes.

Anahtar Kelimeler

• Personality traits
• career planning
• career behavior
• mediation effect

Destekleyen Kurum

This study did not receive any financial support from any institution.

Etik Beyan

Ethical approval for the study was obtained from the Kırklareli University Scientific Research and Publication Ethics Committee with decision number 35523585-199-E.8110 dated 21/05/2020.

Kaynakça

1. Akbulut, Ö. (2019). Biyoistatistik. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi Yayınları.
2. Allport, G. ve Odbert, H. S. (1936). Trait names: A psycholexical study. Psychological Monographs, 47(1), 1–171. https://doi.org/10.1037/h0093360
3. Alpar, R. (2011). Çok değişkenli istatistiksel yöntemler. Ankara: Detay Yayıncılık
4. Anafarta, N. (2001). Orta düzey yöneticilerin kariyer planlamasına bireysel perspektif. Akdeniz İİBF Dergisi, 2(1), 1–17.
5. Ataman, I. (1971). Psikolojiye giriş. Ders notları, Hacettepe Üniversitesi, Ankara.
6. Ayaz, G. ve Öztürkçü Akça, A. (2023). Kariyer planlaması ve kişilik arasındaki ilişki: Bitlis Eren Üniversitesi lisans öğrencileri örneği. International Social Sciences Studies Journal, 9(113), 7430–7442. http://dx.doi.org/10.29228/sssj.68323
7. Aytaç, S. (1997). Çalışma yaşamında kariyer yönetimi, planlaması, geliştirilmesi ve sorunları. İstanbul: Epsilon Yayıncılık.
8. Aytaç, S. (2005). Çalışma yaşamında kariyer yönetimi, planlaması ve sorunları. Bursa: Ezgi Kitabevi.

9. Bayram, N., Gürsakal, S. ve Aytaç, S. (2012). Öğrencilerinin kariyer değerlerini açıklamada kişiliğin etkisi. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 12(2), 181–190
10. Budak, S. B. (2019). Temel kişilik özelliklerinin (beş faktör kuramının) akademisyenlerin kariyer beklenti ve tercihlerine etkisi. Yüksek Lisans Tezi, Trakya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Edirne.
11. Büyüköztürk, Ş. (2006). Sosyal bilimler için veri analizi el kitabı. Ankara:Pegem Akademi Yayıncılık.
12. Cameron, A. C. (2004). Kurtosis. M. S. Lewis-Beck, A. Bryman ve T. F. Liao (Ed.), The sage encyclopedia of social science research methods içinde (ss. 543–544). Thousand Oaks, CA: Sage Publications.
13. Can, H., Akgün, A. ve Kavuncubaşı, Ş. (2001). Kamu ve özel kesimde insan kaynakları yönetimi. Ankara: Siyasal Kitabevi.
14. Canman, D. (2000). İnsan kaynakları yönetimi. Ankara: Yargı Basım Yayım.
15. Cattell, R. B. (1947). Confirmation and clarification of primary personality factors. Psychometrika, 12(3), 197–220. https://doi.org/10.1007/BF02289253
16. Cattell, R. B. (1966). The scree test for the number of factors. Multivariate Behavioral Research, 1(2), 245–276. https://doi.org/10.1207/s15327906mbr0102_10
17. Coleman, J. C. (1964). Abnormal psychology and modern life. Illinois: Scott Foresman.
18. Cüceloğlu, D. (1992). İnsan ve davranışı: Psikolojinin temel kavramları. İstanbul: Remzi Kitabevi.
19. Çatır, O. ve Karaçor, M. (2016). İnsan kaynaklarında kariyer planlama: Turizm öğrencileri üzerinde bir alan araştırması. Uluslararası Turizm ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 1, 201–220.
20. Çelik, A. (2007). Kariyer kavramı, kapsamı ve temel boyutları. M. Ş. Şimşek, A. Çelik ve A. Akatay (Ed.), Kariyer yönetimi insan kaynakları yönetimi uygulamaları içinde (2. bs., ss. 1–30). Ankara: Gazi Kitabevi.
21. Çetiner, M. (2014). Bireysel kariyer planlaması ile kişilik arasındaki ilişkinin iş tatmini üzerindeki etkisi: Süleyman Demirel Üniversitesi örneği. Yüksek Lisans Tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Isparta.
22. Demirbilek, T. (1994). Örgütlerde kariyer danışmanlığı hizmetleri. Dokuz Eylül Üniversitesi İİBF Dergisi, 9(2), 71–85.
23. Demirci, S. (2003). Öğretmenlerde beş faktör kişilik özellikleri ile iş doyumu arasındaki ilişkinin incelenmesi. Yüksek Lisans Tezi, Karadeniz Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Trabzon.
24. Doğan, S. (1996). İnsan kaynakları yönetiminde esnek kariyerli iş gücüne geçiş modeli. Marmara Üniversitesi İİBF Dergisi, 12(1–2), 243–270.
25. Doğan, T. (2013). Beş faktör kişilik özellikleri ve öznel iyi oluş. Doğuş Üniversitesi Dergisi, 14(1), 56–64.
26. Erdoğan, İ. (1983). İşletmede davranış. İstanbul: Evrim Ofset Matbaacılık.
27. Erdoğan, M. (2019). Bireylerin kişilik özellikleri, temel değerleri, iletişim becerileri ile öznel iyi oluş hali düzeyleri arasında nedenselliğin incelenmesi: Üniversite düzeyinde turizm eğitimi alan öğrenciler üzerine bir araştırma. Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
28. Fornell, C. ve Larcker, D. F. (1981). Evaluating structural equation models with unobservable variables and measurement error. Journal of Marketing Research, 18(1), 39–50. https://doi.org/10.2307/3151312
29. Galton, F. (1884). Measurement of character. Fortnightly Review, 36, 179–185.
30. Girgin, B. (2007). Beş faktör kişilik modelinin işyerinde duygusal tacize (mobbing) etkileri. Yüksek Lisans Tezi, Dumlupınar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kütahya.
31. Goldberg, L. R. (1981). Language and individual differences: The search for universals in personality lexicons. Review of Personality and Social Psychology, 1, 141–165.
32. Goldberg, L. R. (1993). The structure of phenotypic personality traits. American Psychologist, 48(1), 26–34. https://doi.org/10.1037/0003-066X.48.1.26
33. Gökdeniz, İ. ve Merdan, E. (2011). Kişilik ile kariyer seçimi arasındaki ilişkinin incelenmesi. Aksaray Üniversitesi İİBF Dergisi, 3(2), 23–36.
34. Gümüştekin, G. E. ve Gültekin, F. (2010). Stres kaynakları ile kariyer yönetimi etkileşimi: Borsa aracı kurum çalışanları üzerinde bir uygulama. Akademik Bakış Dergisi, 20, 1–21.
35. Hair, J. F., Black, W. C., Babin, B. J. ve Anderson, R. E. (2010). Multivariate data analysis (7. bs.). New Jersey: Prentice Hall.
36. Hu, L. ve Bentler, P. M. (1999). Cutoff criteria for fit indexes in covariance structure analysis: Conventional criteria versus new alternatives. Structural Equation Modeling: A Multidisciplinary Journal, 6(1), 1–55. https://doi.org/10.1080/10705519909540118
37. Holland, J. L. (1997). Making vocational choices: A theory of vocational personalities and work environments (3. bs.). Florida: Psychological Assessment Resources.
38. İçerli, L. ve Uğuz Arsu, Ş. (2019). Beş faktör kişilik özelliklerinin kariyer değerleri üzerindeki etkisi: Üniversite öğrencileri üzerine bir araştırma. İktisadi İdari ve Siyasal Araştırmalar Dergisi, 4(8), 21–45. https://doi.org/10.25204/iktisad.429513
39. John, O. P. ve Srivastava, S. (1999). The big five trait taxonomy: History, measurement, and theoretical perspectives. L. A. Pervin ve O. P. John (Ed.), Handbook of personality: Theory and research içinde (ss. 102–138). New York: Guilford Press.
40. Judge, T. A. ve Ilies, R. (2002). Relationship of personality to performance motivation: A meta-analytic review. Journal of Applied Psychology, 87(4), 797–807. https://doi.org/10.1037/0021-9010.87.4.797
41. Kalaycı, Ş. (2010). SPSS uygulamalı çok değişkenli istatistik teknikleri (5. bs.). Ankara: Asil Yayın Dağıtım.
42. Kline, R. B. (2015). Principles and practice of structural equation modeling (4. bs.). New York: Guilford Publications.
43. Köknel, Ö. (1982). Kaygıdan mutluluğa kişilik. İstanbul: Altın Kitaplar Yayınevi.
44. Marsh, H. W. ve Hocevar, D. (1985). Application of confirmatory factor analysis to the study of self-concept: First- and higher-order factor models and their invariance across groups. Psychological Bulletin, 97(3), 562–582. https://doi.org/10.1037/0033-2909.97.3.562
45. McCrae, R. R. (2009). The Five-Factor Model of personality traits: Consensus and controversy. P. J. Corr ve G. Matthews (Ed.), The Cambridge handbook of personality psychology içinde (ss. 148–161). England: Cambridge University Press.
46. McCrae, R. R. ve Costa, P. T. Jr. (1999). A five-factor theory of personality. L. A. Pervin ve O. P. John (Ed.), Handbook of personality: Theory and research içinde (ss. 139–153). New York: Guilford Press.
47. McCrae, R. R. ve Costa, P. T., Jr. (2003). Personality in adulthood: A five-factor theory perspective (2. bs). New York, NY: Guilford Press.
48. McCrae, R. R. ve Terracciano, A. (2005). Universal features of personality traits from the observer's perspective: Data from 50 cultures. Journal of Personality and Social Psychology, 88(3), 547–561. https://doi.org/10.1037/0022-3514.88.3.547
49. Meydan, C. H. ve Şeşen, H. (2011). Yapısal eşitlik modellemesi: AMOS uygulamaları. Ankara: Detay Yayıncılık.
50. Norman, W. T. (1963). Toward an adequate taxonomy of personality attributes: Replicated factor structure in peer nomination personality ratings. Journal of Abnormal and Social Psychology, 66(6), 574–583. https://doi.org/10.1037/h0040291
51. Nunnally, J. C. (1978). Psychometric theory (2. bs.). New York: McGraw-Hill.
52. Okakın, N. ve Şakar, M. (2011). İnsan kaynakları yöneticisinin el kitabı. İstanbul: Yaklaşım Yayıncılık.
53. Podsakoff, P. M., MacKenzie, S. B., Lee, J. Y. ve Podsakoff, N. P. (2003). Common method biases in behavioral research: A critical review of the literature and recommended remedies. Journal of Applied Psychology, 88(5), 879–903. https://doi.org/10.1037/0021-9010.88.5.879
54. Sabuncuoğlu, Z. (2005). İnsan kaynakları yönetimi. İstanbul: Alfa Yayınları.
55. Sarıtaş, M. (1997). Yönetimde kişilik faktörü. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi, 12(12), 527–548.
56. Sartık, H. ve Koca Ballı, A. İ. (2020). Kişilik özelliklerinin kariyer uyum yeteneğine etkisi: Üniversite öğrencileri üzerine bir araştırma. Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi İİBF Dergisi, 4(1), 68–86.
57. Serinkan, C. ve Barutçu, E. (2006). Pamukkale Üniversitesi İİBF öğrencilerinin kariyer planları ve sosyotropi-otonomi kişilik özelliklerine ilişkin bir araştırma. Afyon Kocatepe Üniversitesi İİBF Dergisi, 8(2), 317–339.
58. Somer, O. (1998). Türkçe’de kişilik özelliği tanımlayan sıfatların yapısı ve beş faktör modeli. Türk Psikoloji Dergisi, 13(42), 17–32.
59. Somer, O. ve Goldberg, L. R. (1999). The structure of Turkish trait-descriptive adjectives. Journal of Personality and Social Psychology, 76(3), 431–450. https://doi.org/10.1037/0022-3514.76.3.431
60. Somer, O., Korkmaz, M. ve Tatar, A. (2002). Beş faktör kişilik envanterinin geliştirilmesi: Ölçek ve alt ölçeklerinin oluşturulması. Türk Psikoloji Dergisi, 17(49), 21–33.
61. Tabachnick, B. G. ve Fidell, L. S. (2013). Using multivariate statistics (6. bs.). Boston: Pearson.
62. Tatlılıoğlu, K. (2014). Üniversite öğrencilerinin beş faktör kişilik kuramına göre kişilik özellikleri alt boyutlarının bazı değişkenlere göre incelenmesi. Tarih Okulu Dergisi, 7(17), 939–971. http://dx.doi.org/10.14225/Joh400
63. Thurstone, L. L. (1934). The vectors of mind. Psychological Review, 41(1), 1–32.
64. Tomrukçu, B. (2008). Beş faktör kişilik özellikleri ile iş değerleri arasındaki ilişki üzerine bir inceleme. Yüksek Lisans Tezi, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Eskişehir.
65. TDK. (2024). Türk dil kurumu sözlükleri. https://sozluk.gov.tr/.
66. Uyargil, C., Ataay, Z., Ataay, İ. D., Acar, A. C., Özçelik, O., Dündar, G., Sadullah, Ö. ve Tüzüner, L. (2010). İnsan kaynakları yönetimi (5. bs.). İstanbul: Beta Yayıncılık.
67. Yelboğa, A. (2006). Kişilik özellikleri ve iş performansı arasındaki ilişkinin incelenmesi. İş, Güç: Endüstri İlişkileri ve İnsan Kaynakları Dergisi, 8(2), 196–217.