Afet Ortamında Kriminalistik Soruşturmaların Zorlukları ve Kriminolojik Perspektif

Öz

Bu çalışma, afet ortamında kriminalistik soruşturmaların karşılaştığı zorlukları kriminolojik perspektifle bütüncül olarak ele almaktadır. Afetler, yalnızca fiziksel yıkım ve insani krizler yaratmakla kalmaz; aynı zamanda sosyal kontrol mekanizmalarının zayıflaması, suç fırsatlarının artması ve adalet sisteminin işlevselliğinin sınanması gibi karmaşık dinamikleri tetikler. Kriminolojik teoriler (Sosyal Düzensizlik, Rutin Faaliyetler, Kırık Camlar) afet sonrası suç tipolojilerinin ve motivasyon yapılarının anlaşılmasında temel bir çerçeve sunarken; kriminalistik boyut, delil toplama, kimliklendirme ve adli süreçlerin olağanüstü koşullarda yürütülmesindeki teknik ve lojistik engelleri ortaya koyar. Çalışmada, afet sonrası suç dinamikleri mala karşı suçlar, beyaz yaka suçları ve şiddet suçları olarak sınıflandırılmış; geçici barınma alanlarının özgün riskleri vurgulanmıştır. Delil bütünlüğünün korunması, Afet Kurbanlarını Kimliklendirme (DVI) süreçlerinin standardizasyonu ve kurumlar arası koordinasyon eksiklikleri kritik zayıf noktalar olarak belirlenmiştir. Türkiye’deki 1999 Gölcük ve 2023 Kahramanmaraş depremleri ile uluslararası örnekler (Katrina Kasırgası, Tōhoku Depremi) üzerinden yapılan vaka analizleri, kurumsal öğrenme eksikliklerinin ve planlama-uygulama uçurumunun altını çizmektedir. Sonuç olarak, afet yönetim planlarının kriminalistik ve adli boyutu güçlü şekilde içerecek şekilde yeniden tasarlanması, olay yeri yönetimi, merkezi DVI protokolleri ve suç önleyici çevresel tasarım gibi entegre stratejiler geliştirilmesi önerilmektedir. Böylece hem adaletin tesisi hem de gelecekteki ihmallerin önlenmesi için etkili bir hesap verebilirlik mekanizması oluşturulabilir.

Anahtar Kelimeler

• Doğal Afet
• Kriminalistik
• Kriminoloji
• Suç Araştırmaları

Challenges of Criminalistic Investigations in Disaster Environments and a Criminological Perspective

Öz

This study examines the challenges faced by forensic investigations in disaster environments from a criminological perspective. Disasters generate not only physical destruction and humanitarian crises but also complex social dynamics, including weakened social control mechanisms, expanded criminal opportunities, and increased pressure on judicial institutions. Criminological theories provide an analytical framework for understanding post-disaster crime typologies and motivational structures, while the forensic dimension highlights technical and logistical barriers to evidence collection, victim identification, and the continuation of judicial processes under extraordinary conditions. Post-disaster crimes are categorized into property crimes, white-collar offenses, and violent acts, with particular emphasis on the heightened vulnerabilities of temporary shelter areas and disrupted urban spaces. Key challenges include preserving evidence integrity, ensuring the standardization of Disaster Victim Identification (DVI) procedures, and addressing persistent interagency coordination gaps. Case analyses of Turkey’s 1999 Gölcük and 2023 Kahramanmaraş earthquakes, alongside selected international examples, reveal ongoing institutional learning deficits and a structural gap between planning and implementation. The study argues that disaster management frameworks must systematically integrate forensic and judicial components to strengthen accountability and justice delivery in disaster contexts.

Anahtar Kelimeler

• Crime Studies
• Criminalistics
• Criminology
• Natural Disasters

Kaynakça

1. Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı (AFAD). (2022). Türkiye afet müdahale planı (TAMP). T.C. İçişleri Bakanlığı.
2. Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı (AFAD). (2023). 06 Şubat 2023 Pazarcık (Kahramanmaraş) Mw 7.7 – Elbistan (Kahramanmaraş) Mw 7.6 depremlerine ilişkin ön değerlendirme raporu.
3. Akıncıoğlu, N. U., Aslan, İ., & Doğan, Y. (2021). Afet kurbanlarının kimliklendirilmesinde kullanılan yöntemler ve ülkemizdeki durum. Güvenlik Bilimleri Dergisi, 10(1), 217–238.
4. Aoki, T., & Ito, K. (2014). What is the role of universities in disaster response, recovery, and rehabilitation? Focusing on our disaster victim identification project. IEEE Communications Magazine, 52(3), 30–37.
5. Blau, S., & Briggs, C. A. (2011). The role of forensic anthropology in disaster victim identification (DVI). Forensic Science International, 205(1–3), 29–35.
6. Boin, A., McConnell, A., & t Hart, P. (2008). Governing after crisis. In Governing after crisis: The politics of investigation, accountability and learning (pp. 3–30). Cambridge University Press.
7. Cohen, L. E., & Felson, M. (1979). Social change and crime rate trends: A routine activity approach. American Sociological Review, 588–608.
8. Comfort, L. K., Boin, A., & Demchak, C. C. (Eds.). (2010). Designing resilience: Preparing for extreme events. University of Pittsburgh Press.

9. Comfort, L. K., Ko, K., & Zagorecki, A. (2004). Coordination in rapidly evolving disaster response systems: The role of information. American Behavioral Scientist, 48(3), 295–313.
10. Cordner, S., & Ellingham, S. T. (2017). Two halves make a whole: Both first responders and experts are needed for the management and identification of the dead in large disasters. Forensic Science International, 279, 60–64.
11. Cozens, P. M., Saville, G., & Hillier, D. (2005). Crime prevention through environmental design (CPTED): A review and modern bibliography. Property Management, 23(5), 328–356.
12. Dynes, R. R. (2006). Social capital: Dealing with community emergencies.
13. Enarson, E., & DharChakrabarti, P. G. (2009). Women, gender and disaster: Global issues and initiatives. SAGE Publications India.
14. Encyclopaedia Britannica. (2024). Japan earthquake and tsunami of 2011. In Encyclopaedia Britannica.
15. Fothergill, A. (2004). Heads above water: Gender, class, and family in the Grand Forks flood. SUNY Press.
16. Frailing, K., & Harper, D. W. (2017). Toward a criminology of disaster: What we know and what we need to find out. Springer.
17. Fraser, J., & Williams, R. (Eds.). (2013). Handbook of forensic science. Routledge.
18. Gottfredson, M., & Hirschi, T. (2019). Modern control theory and the limits of criminal justice. Oxford University Press.
19. Houck, M. M., & Siegel, J. A. (2015). Fundamentals of forensic science (3rd ed.). Academic Press.
20. Houck, M. M., Crispino, F., & McAdam, T. (2017). The science of crime scenes. Academic Press.
21. INTERPOL. (2023). Disaster victim identification guide. INTERPOL.
22. Kelman, I. (2020). Disaster by choice: How our actions turn natural hazards into catastrophes. Oxford University Press.
23. Kurt, P., & Cengiz, S. (2024). Afetlerde kimliklendirme ve Kahramanmaraş depremlerinde kullanılan yöntemler. Sinop Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8(2), 1011–1032.
24. Mazepus, H., & Van Leeuwen, F. (2020). Fairness matters when responding to disasters: An experimental study of government legitimacy. Governance, 33(3), 621–637.
25. Mızrak, K. C., & Tolon, M. (2017). Development of disaster management in Turkey: From 1999 Kocaeli earthquake to 2011 Van earthquake. International Journal of Engineering Science and Application, 1(4), 145–151.
26. Morgan, O. W., Sribanditmongkol, P., Perera, C., Sulasmi, Y., Van Alphen, D., & Sondorp, E. (2006). Mass fatality management following the South Asian tsunami disaster: Case studies in Thailand, Indonesia, and Sri Lanka. PLoS Medicine, 3(6).
27. Morgan, O., Tidball-Binz, M., & Van Alphen, D. (2006). Management of dead bodies after disasters: A field manual for first responders. Pan American Health Organization (PAHO)
28. Morgan, R. M., & Bull, P. A. (2007). Forensic geoscience and crime detection. Minerva Medicolegale, 127, 73–89.
29. Numata, N., Makinae, H., Yoshida, W., Daimon, M., & Murakami, H. (2017). Disaster victim identification using orthopedic implants in the 2011 East-Japan earthquake and tsunami. The Tohoku Journal of Experimental Medicine, 241(3), 219–223.
30. Oktay, F. (2016). The preparation and integration of Turkey’s national disaster response plan. Manage Natural Disasters, 92, 51.
31. Shaw, C. R., & McKay, H. D. (1942). Juvenile delinquency and urban areas. University of Chicago Press.
32. Siegel, J. A., & Mirakovits, K. (2015). Forensic science: The basics. CRC Press.
33. Silvagni, M., Tonoli, A., Zenerino, E., & Chiaberge, M. (2017). Multipurpose UAV for search and rescue operations in mountain avalanche events. Geomatics, Natural Hazards and Risk, 8(1), 18–33.
34. T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı (SBB). (2023). 2023 Kahramanmaraş ve Hatay earthquakes report: Post-earthquake assessment [2023 Kahramanmaraş ve Hatay depremleri raporu: Deprem sonrası değerlendirme]. https://www.sbb.gov.tr/2023-kahramanmaras-ve-hatay-depremleri-raporu/
35. Tidball-Binz, M. (2007). Managing the dead in catastrophes: Guiding principles and practical recommendations for first responders. International Review of the Red Cross, 89(866), 421–442.
36. Tierney, K., Bevc, C., & Kuligowski, E. (2006). Metaphors matter: Disaster myths, media frames, and their consequences in Hurricane Katrina. The Annals of the American Academy of Political and Social Science, 604(1), 57–81.
37. Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği (TMMOB). (2023). 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremleri raporu.
38. Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM). (2023). Kahramanmaraş merkezli depremlerin sonuçlarının tüm yönleriyle araştırılması, depreme dirençli yapı stokunun oluşturulması ve kentsel dönüşüm uygulamalarının etkinliğinin artırılması için alınması gereken tedbirlerin belirlenmesi amacıyla kurulan Meclis Araştırması Komisyonu raporu.
39. UNHCR. (2018). Handbook for emergencies (4th ed.). UNHCR.
40. United Nations Office for Disaster Risk Reduction (UNDRR). (2023). Words into action guidelines: Developing national disaster risk reduction strategies.
41. Walker, G. (2012). Environmental justice: Concepts, evidence and politics. Routledge.
42. Wilson, J. Q., & Kelling, G. L. (1982). Broken windows: The police and neighborhood safety. The Atlantic Monthly, 249(3), 29–38.