Türkiye’de Diri Fay Hatlarının Kentler Üzerindeki Sosyo-Ekonomik ve Mekânsal Analizi

Öz

Türkiye bulunduğu coğrafi konum ve mevcut diri faylar nedeniyle bir deprem ülkesidir. Deprem aynı zamanda en fazla can kaybına ve yıkıma neden olan doğal afettir. Yakın dönemde gerçekleşen depremler bu afetin yönetiminde ileriye dönük projeksiyonların bir kez daha gözden geçirilmesi gerekliliğini ortaya koymuştur. Çalışmanın amacını Türkiye’de diri fay hatları üzerinde bulunan kentlerin olası depremlerden etkilenme süreçlerinin mekânsal ve sosyo-ekonomik analizi oluşturmaktadır. Bununla birlikte çalışma ile ulusal ölçekte deprem afetinin yönetimine yönelik öneriler geliştirilmiştir. Çalışmada nicel verilerin değerlendirilmesi ve Coğrafi Bilgi Sistemlerinin mekânsal analiz araçlarından biri olan Çizgi Yoğunluk Analizinden faydalanılmıştır. Çalışma sonucunda Türkiye’nin hemen her bölgesinde diri fay hatlarına göre risk bölgelerinin oluşturulması, depremden etkilenmesi muhtemel yerleşmelerin yeniden planlanması, kentsel dönüşüm uygulamaları ile riskli yapıların depreme uygun hale getirilmesi ve stratejik öneme sahip kamu kurum/kuruluşların ve ekonomik değer üreten tesislerin yenilenmesi veya risk bölgeleri dikkate alınarak uygun lokasyonlara taşınması gerekliliği ortaya konmuştur. Özellikle coğrafya kavramı afet yönetiminin bir parçası olmalıdır. Bu bağlamda merkezi yönetim olmak üzere ilgili bakanlıklara, politika üreticilerine ve en nihayetinde coğrafyacılara önemli görevler düşmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Deprem
• Diri Fay Hatları
• Mekânsal Analiz
• Sosyo-Ekonomik Analiz

The Threat Facing Turkish Cities: A Socio-Economic and Spatial Analysis of Active Fault Lines

Öz

Turkey is an earthquake-prone country due to its geographical location and existing active faults. Earthquakes are also the natural disasters that cause the most loss of life and destruction. Recent earthquakes have highlighted the need to review forward-looking projections for managing this disaster once again. The aim of this study is to conduct a spatial and socio-economic analysis of the processes by which cities located on active fault lines in Turkey are affected by potential earthquakes. In addition, the study has developed recommendations for the management of earthquake disasters at the national level. The study utilized quantitative data evaluation and Line Density Analysis, one of the spatial analysis tools of Geographic Information Systems. The study revealed that risk zones should be established based on active fault lines in almost every region of Turkey, settlements likely to be affected by earthquakes should be re-planned, risky structures should be made earthquake-resistant through urban transformation applications, and public institutions/organizations of strategic importance and economically valuable facilities should be renovated or relocated to suitable locations taking risk zones into account. In particular, the concept of geography should be part of disaster management. In this context, important tasks fall to the central government, relevant ministries, policy makers, and ultimately geographers

Anahtar Kelimeler

• Active Fault Lines
• Earthquake
• Socio-Economic Analysis
• Spatial Analysis

Kaynakça

1. Akar, S. (2013). Doğal afetlerin kamu maliyesine ve makro ekonomiye etkileri: Türkiye değerlendirmesi, Yönetim ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 11(21), 185-206. https://doi.org/10.11611/JMER197
2. Alaeddinoğlu, F., Sargın, S., Okudum, R. (2016). 2011 Van depremi ve kentsel nüfusta mekânsal farklılaşmalar. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, (39), 133-149.
3. Alkan, H., Bayrak, E. (2022). Coulomb stress changes and magnitude-frequency distribution for Lake Van region. Bulletin of the Mineral Research and Exploration, 168(168), 141–156. https://doi.org/10.19111/bulletinofmre.990666
4. Arpat, E., Şaroglu, F. (1972). Doğu Anadolu Fayı ile ilgili bazı gözlemler ve düşünceler. Bulletin of the Mineral Research and Exploration, 78(78), 44-50.
5. Artantaş, E., Gürsoy, H. (2024). Depremin yıkıcı ve ekonomik etkilerini azaltmaya yönelik stratejiler ve Türkiye’nin deprem deneyimlerinden çıkarılacak dersler, Kahramanmaraş ve Gölcük depremleri örneği. Ömer Halisdemir Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 17(2), 192–214. https://doi.org/10.25287/ohuiibf.1331580
6. Ateş, E. (2024). Depremlerin uluslararası ticaret üzerine etkisi: 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremleri örneği, Türk Deprem Araştırma Dergisi, 6(1), 236-250. https://doi.org/10.46464/tdad.1454177
7. Avdar, R., Avdar, R. (2022). Türkiye’de yaşanan doğa kaynaklı afetlerin sosyo-ekonomik etkileri. Afet ve Risk Dergisi, 5(1), 1-12. https://doi.org/10.35341/afet.1032084
8. Ayhan, G., Çapan, Y. (2024). 6 Şubat depremlerinin nüfus ve yerleşme üzerinde oluşturduğu mekânsal değişimler: Kahramanmaraş şehri örneği. Doğu Coğrafya Dergisi, 29(51), 1-12. https://doi.org/10.17295/ataunidcd.1446704

9. Azimli Çilingir, G., Örçen Güler, İ. (2020). Afet politikalarında risk unsuru ve afet mevzuatında risk yönetimi. Uluslararası Yönetim Akademisi Dergisi, 3(1), 152-165. https://doi.org/10.33712/mana.687889
10. Bay, A., Kılınç, E. (2024). Normalleşme sürecinde ticari mekânlar: Deprem sonrası Adıyaman’da kurulan esnaf çarşılarının ekonomik ve sosyo-kültürel katkıları. Kent Akademisi Dergisi, 17(4), 1231-1251. https://doi.org/10.35674/kent.1441361
11. Bilir, B., İnci, H. Ş. (2024). Depremlerin tarım, orman ve mera alanları üzerine etkileri, 7th International Çukurova Agriculture and Veterinary Congress March 9-10 2024, Adana, Türkiye.
12. Cetin, M., Kaya, A. Y., Elmastas, N., Adiguzel, F., Siyavus, A. E., Kocan, N. (2024). Assessment of emergency gathering points and temporary shelter areas for disaster resilience in Elazıg, Turkey. Natural Hazards, 120, 1925–1949. https://doi.org/10.1007/s11069-023-06271-9
13. Çetin, N. (2024). Deprem özelinde doğal felaketler ve ekonomik etkileri, Uluslararası Sosyal Bilimlerde Yenilikçi Yaklaşımlar Dergisi, 8(4), 141-164. https://doi.org/10.29329/ijiasos.2024.1091.2
14. Değerliyurt, M. (2013). Kentsel gelişim ve deprem arasındaki ilişkinin incelenmesine bir örnek: İskenderun (Hatay), 2. Türkiye Deprem Mühendisliği ve Sismoloji Konferansı 25-27 Eylül 2013, Hatay, Türkiye.
15. Dewey, JF., Hempton, MR., Kidd, WSF., Şaroğlu, F. S., Şengör, AMC. (1986). Shortening of continental lithosphere: the neotectonics of Eastern Anatolia a young collision zone. Geological Society 19, 1-36. https://doi.org/10.1144/GSL.SP.1986.019.01.01
16. Doğruel, H. (2024). Depremlerin Antakya kenti yerleşim tarihine etkileri: 1872 Amik ve 2023 Kahramanmaraş Depremleri örneği, Yüksek Lisans Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Şehir ve Bölge Planlama Anabilim Dalı.
17. Dursun, D., Bozcuk, C. D. (2024). Depreme dirençli kentlerin oluşturulmasında belediyelerin rolü: Erzin örneği, Kent Akademisi Dergisi, 17(2), 369-392. https://doi.org/10.35674/kent.1415799
18. Edemen, M., Okkay, M., Tugrul, R., Kurt, M. Ş., Bircan, O., Yoldaş, H., Aslan, A. (2023). Deprem nedir? Nasıl oluşur? Türkiye’de oluşmuş depremler ve etkileri nelerdir? Depremlere karşı alınabilecek tedbirler hususunda öneriler. International Journal of Social and Humanities Sciences Research (JSHSR), 10(93), 719-734. https://doi.org/10.26450/jshsr.3584
19. Emre, Ö., Duman, T. Y., Özalp, S., Şaroğlu, F., Olgun, Ş., Elmacı, H., Çan, T. (2018). Active fault database of Turkey, Bull Earthquake Eng, 16, 3229–3275. https://doi.org/10.1007/s10518-016-0041-2
20. Engin, C., Özdemir, A. F. (2024). Depremin Sosyal, Ekonomik ve İç Göçe Etkileri, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 14(1), 15-26. https://doi.org/10.47147/ksuiibf.1469029
21. Gök, S. B., Yavaş, M. (2024). Kentsel gelişme alanlarında deprem riskinin değerlendirilmesi. Doğal Afetler ve Çevre Dergisi, 10(1), 140-154. https://doi.org/10.21324/dacd.1365928
22. Göktaş, L. S. (2023). Kahramanmaraş merkezli depremlerin turizm sektörüne etkisi ve deprem sonrası atılması gereken adımlar hakkında öneriler, Journal of Gastronomy Hospitality and Travel, 6(2), 624-635. https://doi.org/10.33083/joghat.2023.288
23. Göktürk, İ. ve Yılmaz, M. (2017). Türkiye'de 2000'li yılların başında afet politikaları ve karşılaşılan sorunlara ilişkin dönemsel bir değerlendirme. Uluslararası Disiplin Ekonomi ve İdari Bilimler Çalışmaları Dergisi, 3(2), 115-134.
24. Gülen, A. R. (2008). Deprem risk analizi ve şehirleşmede Balıkesir kent merkezi örneği. Yüksek Lisans Tezi, Balıkesir Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Coğrafya Anabilim Dalı.
25. Güner, B., (2020), Türkiye’deki deprem hasarlarına dönemsel bir yaklaşım; 3 dönem 3 deprem. Doğu Coğrafya Dergisi, 25(43), 139-152. https://doi.org/10.17295/ataunidcd.730289
26. Hayır, M., Akyol, M. (2009). Deprem konutları ve Adapazarı şehrinin gelişmesine etkisi. Doğu Coğrafya Dergisi, 14(22), 125-145.
27. Hayrullahoğlu, G., Aliefendioğlu, Y., Tanrıvermiş, H. (2018). Deprem sonrası kentte oluşacak sorunlara dirençli kent yaklaşımı ile çözüm aranması: Marmara depremi örneği. İçinde: Mengi, A., İşçioğlu, D. (ed) Kentsel Politikalar, 1. Baskı, Palme Yayınevi, Ankara, ss.290-304.
28. Kadirioğlu, F. T., Kartal, R. F., Kılıç, T., Kalafat, D., Duman, T. Y., Eroğlu Azak, T., Emre, Ö. (2018). An improved earthquake catalogue (M≥ 4.0) for Turkey and its near vicinity (1900–2012). Bulletin of Earthquake Engineering, 16(8), 3317-3338. https://doi.org/10.1007/s10518-016-0064-8
29. Kan, C. (2018). Bingöl şehrinin depremselliği ve yerleşme ilişkisi. Yüksek lisans Tezi, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Coğrafya Anabilim Dalı.
30. Karancı, N. A., Kalaycıoğlu, S., Erkan, B. B., Özden, T. A., Çalışkan, İ., Özakşehir, G. (2011). Tabanlı-Van ve Edremit-Van Depremleri inceleme raporları. Jeoloji Mühendisleri Odası, Ankara.
31. Karatay, Z. D., Çilmi, M. (2024). Deprem sonrası yaşanan zorunlu göç ve istihdam problemi. Akademik Yaklaşımlar Dergisi, 15(1-Deprem Özel Sayısı-), 314-333. https://doi.org/10.54688/ayd.1404876
32. Kaya, A. (2019). Afetler ve Kent Morfolojisine Etkileri; Düzce Örneği. İDEALKENT, 10(28), 942-961. https://doi.org/10.31198/idealkent.478141
33. Kaya, A. Y. (2025). Detection of structural damage after an earthquake using GIS and remote sensing methods. Turkish Journal of Agriculture - Food Science and Technology, 13(3), 688–696. https://doi.org/10.24925/turjaf.v13i3.688-696.7474
34. Kaya, A. Y. (2024). Geographical analysis of the urban reconstruction process after the earthquake in Elazığ [Elazığ'da deprem sonrası kentsel formun yeniden inşaa sürecinin coğrafi analizi]. ESTU Journal of Regional Studies, 8(2), 161–183. https://doi.org/00.12345/resilience.1557650
35. Kaygalak, İ. (2023). Kahramanmaraş depremlerinin demografik ve ekonomik etkilerinin coğrafi analizi. Türk Coğrafya Dergisi, (83), 101-114. https://doi.org/10.17211/tcd.1320312
36. Ketin, İ. (1968). Türkiye’nin Genel Tektonik Durumu ile Başlıca Deprem Bölgeleri Arasındaki İlişkiler. Bulletin of the Mineral Research and Exploration, 71(71), 129-135.
37. Kibici, Y. (ed). (2005). Deprem (Fay mekanizması, deprem oluşumu, yapılaşma, depremden korunma yöntemleri, ilk yardım ve kurtarma). Afyon Kocatepe Üniversitesi Yayınları. Afyon.
38. Koçyiğit, A., Yılmaz, A., Adamia, S., Kuloshvili, S. (2001). Neotectonics of East Anatolian plateau (Turkey) and lesser Caucasus: implication for transition from thrusting to strike-slip faulting. Geodinamica Acta, 14(1-3), 177–195. https://doi.org/10.1016/S0985-3111(00)01064-0
39. Köroğlu, J. (2007). 17 Ağustos 1999 Marmara Depreminin Gölcük ve civarındaki çevresel etkileri, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Coğrafya Anabilim Dalı.
40. Kundak, S., Türkoğlu, H. (2010). İstanbul’da deprem riski analizi. İTÜDERGİSİ/a, 6(2), 37-46.
41. McKenzie, D. (1978). Active tectonics of the Alpine-Himalayan belt: the Aegean Sea and surrounding regions. Geophysical Journal International, 55(1), 217–254. https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.1978.tb04759.x
42. Naimi, S., Tufan, T. (2021). Olası İstanbul depremi ile yapılan kentsel dönüşüm çalışmaları ve alınan önlemlerin irdelenmesi. AURUM Journal of Engineering Systems and Architecture, 5(1), 89-108. https://doi.org/10.53600/ajesa.564197
43. Özbey, Ö., Bayraktar, B. (2023). 6 Şubat 2023 Tarihinde Yaşanan Depremin Türkiye’deki Makroekonomik Etkisi. Balıkesir Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 4(2), 121-138.
44. Özkaynak Yolcu, M., Özdemir, Z. (2023). Afet riski altındaki kırılgan bölgelerde kentsel dönüşümü Amasya kenti üzerinden yeniden düşünmek, Kent Akademisi Dergisi, 16(3), 1719-1740. https://doi.org/10.35674/kent.1299259
45. Özmen, B., Güler, H., Nurlu, M. (1997). Coğrafi bilgi sistemi ile deprem bölgelerinin incelenmesi. Bayındırlık ve İskân Bakanlığı, Afet İşleri Genel Müdürlüğü, Ankara.
46. Sağıroğlu, A. Z., Ünsal, R., Özenci, F. (2023). Deprem sonrası göç ve insan hareketlilikleri durum değerlendirme raporu. AYBÜ-GPM Rapor Serisi-15, Güncellenmiş 2. Baskı, Ankara.
47. Sakar, S., Taga, H., Zorlu, F. (2023). Jeolojik ve jeomorfolojik yapının 1999 depremleri sonrası Adapazarı kent dokusunun oluşumundaki etkisi / The effect of geological and geomorphological structure on the formation of Adapazarı urban fabric after the 1999 earthquakes. Türkiye Jeoloji Bülteni, 66(3), 421-444. https://doi.org/10.25288/tjb.1289115
48. Sayıştay Bakanlığı, (2002). Bayındırlık ve İskan Bakanlığının Marmara ve Düzce depremleri sonrası faaliyetleri, https://www.sayistay.gov.tr/reports/download/m5pokdvgDW-bayindirlik-ve-iskan-bakanliginin-marmara-ve-duzce-depremleri-sonrasi-faaliyetle (Son Erişim: 22.08.2025)
49. Sönmez, M. (2011). Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) tabanlı deprem hasar riski analizi: Zeytinburnu (İstanbul) örneği. Türk Coğrafya Dergisi, (56), 11-22.
50. Südaş, İ. (2004). 17 Ağustos 1999 Marmara depreminin nüfus ve yerleşme üzerindeki etkileri: Gölcük (Kocaeli) örneği. Ege Coğrafya Dergisi, 13(1-2), 73-91.
51. Şahin, İ., Kılınç, T. (2016). Türkiye’de 1980-2014 yılları arasında görülen depremlerin ekonomik etkileri. İktisadi Yenilik Dergisi, 4(1), 33-42.
52. Şahin, C., Sipahioğlu, Ş. (2002). Doğal afetler ve Türkiye. Gündüz Eğitim ve Yayıncılık, Ankara.
53. Şaroğlu, F., Emre, O., Boray, A. (1987). Türkiye’nin diri fayları ve depremsellikleri. MTA. Raporları, Ankara.
54. Şengör, A. M. C., Özeren, M. S., Keskin, M., Sakınç, M., Özbakır, A. D., Kayan, I. (2008). Eastern Turkish high plateau as a small Turkic-type orogen: Implications for post-collisional crust-forming processes in Turkic-type orogens. Earth-Science Reviews, 90(1), 1–48. https://doi.org/10.1016/j.earscirev.2008.05.002
55. Şenol, C. (2020). Türkiye’de meydana gelen büyük depremlerin yerleşme ve demografik yapı üzerindeki etkileri (1927-2020). Uluslararası Sosyal Bilimler Akademi Dergisi, 2(4), 620-644. https://doi.org/10.47994/usbad.808881
56. Şenol, A. F., Akbaş, A., Çalışkan, Ö. (2023). Türkiye’de son yüzyılda (1923-2023) meydana gelen yıkıcı depremler ve kullanılan deprem yönetmelikleri. İçinde Akdemir, B. (ed). Mühendislikte Yenilikçi Çalışmalar, Duvar Yayınları, İzmir, ss.75-97.
57. Şıkoğlu, E., Ser, İ. Ş. (2024). Türkiye’de aktif (Diri) fayların bölgesel analizi ve savunmasız nüfus ilişkisi. Özgür Yayınları, Gaziantep. https://doi.org/10.58830/ozgur.pub422
58. Şıkoğlu, E., Güney, Y. (2020). 24 Ocak 2020 Sivrice (Elazığ) Depremi’nin kent merkezindeki yansıması üzerine coğrafi bir değerlendirme. Resilience, 4(2), 275-292. https://doi.org/10.32569/resilience.779242
59. Taşdemir, S. (2017). 1944 Ayvalık Depremi ve sosyo-ekonomik sonuçları, Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi, 12(24), 4-28.
60. Taymaz, T., Eyidoğan, H., Jackson, J. (1991). Source parameters of large earthquakes in the East Anatolian fault zone (Turkey). Geophysical Journal International, 106(3), 537–550. https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.1991.tb06328.x
61. Tüfekci, Ö. K. (2023). Depremlerde hazır bulunuşluk senaryoları ve hazır bulunuşluğa yönelik bir model önerisi, İçinde Öztürk, M., Kırca, M. (ed), Kahramanmaraş merkezli depremler sonrası için akademik öneriler, Özgür Yayınları, Gaziantep. ss.37-46. https://doi.org/10.58830/ozgur.pub99
62. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı (2024). Kahramanmaraş ve Hatay depremleri yeniden imar ve gelişme raporu, https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2024/02/Kahramanmaras-ve-Hatay-Depremleri-Yeniden-Imar-ve-Gelisme-Raporu-1.pdf (Son erişim:23.08.2025)
63. Türkiye Cumhuriyeti Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı (DPT), (1999). Depremin ekonomik ve sosyal etkileri muhtemel finansman ihtiyacı kısa-orta ve uzun vadede alınabilecek tedbirler, 8 Eylül 1999, https://www.academia.edu/96452003/Deprem_raporu_1999_DPT_ (Son erişim: 22.08.2025)
64. Türkiye İstatistik Kurumu, (TUİK), (2024). Adrese dayalı nüfus kayıt sistemi sonuçları, https://www.tuik.gov.tr/, (Son erişim: 22.08.2025)
65. Türkiye İstatistik Kurumu, (TUİK), (2023a). İl bazında gayrisafi yurt içi hasıla iktisadi faaliyet kollarına (A10) göre cari fiyatlarla, https://www.tuik.gov.tr/, (Son erişim: 22.08.2025)
66. Türkiye İstatistik Kurumu, (TUİK), (2023b). Eğitim, kültür, spor ve turizm istatistikleri, https://www.tuik.gov.tr/, (Son erişim: 22.08.2025)
67. Türkiye İstatistik Kurumu, (TUİK), (2023c). Sağlık ve sosyal koruma istatistikleri, https://www.tuik.gov.tr/, (Son erişim: 22.08.2025)
68. Uslu, G., Uzun, B. (2014). Kentsel dönüşüm projelerinde deprem etkisi, Harita Teknolojileri Elektronik Dergisi, 6(2), 1-11.
69. Uzunçıbuk, L. (2009). Doğal afetlerin kentsel ve bölgesel planlamada yeri. Jeodezi ve Jeoinformasyon Dergisi, 101, 18-27.
70. Westaway, R. (2004). Kinematic consistency between the Dead Sea Fault Zone and the Neogene and Quaternary left-lateral faulting in SE Turkey. Tectonophysics, 391(1-4), 203–237. https://doi.org/10.1016/j.tecto.2004.07.014
71. Yavuz, A., Dikmen, S. (2015). Doğal afetlerin zararlarının finansmanında kullanılan afet öncesi finansal araçlar. Marmara Üniversitesi Siyasal Bilimler Dergisi, 3(2), 303-322.