Hastane Öncesi Acil Sağlık Hizmetleri Çalışanlarının Afetlere Yönelik Algılarının Değerlendirilmesi: Bitlis İli Örneği

Öz

Bu araştırmada, hastane öncesi acil sağlık hizmetleri çalışanlarının afetlere yönelik algılarını belirlemek ve bu algıların tanımlayıcı değişkenlere göre farklılıklarını incelemek amaçlanmıştır. Araştırma kesitsel ve tanımlayıcı türde tasarlanmıştır. Bitlis ilinde görev yapan 242 kişilik evrenin %86’sına (n=207) ulaşılmıştır. Veriler, kişisel bilgi formu ve beş alt boyuttan (İstek, Önem, Öz yeterlilik, Müdahale becerisi, Yarar) oluşan Hastane Öncesi Acil Sağlık Hizmetlerinde Çalışan Personelin Afetlere Hazırlık Algısı ölçeği ile toplanmıştır. Bulgular incelendiğinde, katılımcıların %64,7’sinin daha önce afet yaşadığı ve %61,8’i afette görev aldığı saptanmıştır. Katılımcıların afet algı düzeylerinin genel olarak yüksek olduğu (4,17±0,48); alt boyutlar arasında en yüksek ortalamanın müdahale becerisi (4,33±0,58), en düşük ortalamanın ise öz yeterlilik (3,85±0,76) boyutunda olduğu belirlenmiştir. Araştırmada yaş, eğitim, meslek, çalışma yılı, afet deneyimi, afette görev alma ve afete hazırlıklı olma durumunun afet algısı üzerinde istatistiksel olarak anlamlı farklılıklar oluşturduğu saptanmıştır. Öte yandan cinsiyet değişkeni ile afet algısı üzerinde istatistiksel olarak anlamlı farklılık tespit edilememiştir. Sonuç olarak, afet deneyimi olan ve kendisini hazırlıklı hisseden çalışanların afet algılarının daha yüksek olduğu belirlenmiştir. Bu doğrultuda, afet yönetiminin etkinliğini artırmak amacıyla meslek gruplarına özgü eğitim, tatbikat ve simülasyon programlarının geliştirilmesi önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Acil hizmetler
• Acil sağlık çalışanı
• Afet yönetimi
• Hastane öncesi acil müdahale
• Risk algısı

Evaluation of the Perceptions of Pre-Hospital Emergency Health Care Workers Toward Disasters: The Case of Bitlis Province

Öz

This study aimed to determine pre-hospital emergency healthcare workers' perceptions of disaster preparedness and to examine differences in these perceptions by descriptive characteristics. A cross-sectional, descriptive study design was employed. Of the population of 242 healthcare workers employed in Bitlis Province, 86% (n=207) were reached. Data were collected using a personal information form and the Disaster Preparedness Perception Scale for Personnel Working in Pre-Hospital Emergency Health Services, consisting of five subdimensions: Willingness, Importance, Self-Efficacy, Intervention Skills, and Benefit. The findings showed that 64.7% of participants had previously experienced a disaster, while 61.8% had been involved in disaster response. Overall, participants had a high level of disaster perception (4.17±0.48). Among the subdimensions, Intervention Skills had the highest mean score (4.33±0.58), whereas Self-Efficacy had the lowest (3.85±0.76). Statistically significant differences in disaster perception were found according to age, education, profession, years of employment, disaster experience, participation in disaster response, and perceived preparedness for disasters. No statistically significant difference was found according to gender. In conclusion, workers with prior disaster experience and those who felt prepared had higher levels of disaster perception. Therefore, occupation-specific training, drills, and simulation programs should be developed to improve the effectiveness of disaster management.

Anahtar Kelimeler

• Emergency care
• Emergency healthcare workers
• Disaster management
• Prehospital emergency care
• Risk perception

Kaynakça

1. AFAD (2025). 2024 yılı doğa kaynaklı olay istatistikleri. https://www.afad.gov.tr/kurumlar/afad.gov.tr/e_Kutuphane/Istatistikler/2024-Yili-Doga-Kaynakli-Olay-Istatistikleri.pdf (Son Erişim Tarihi: 02 Nisan 2026)
2. AFAD (2026). Açıklamalı afet yönetimi terimleri sözlüğü. https://www.afad.gov.tr/aciklamali-afet-yonetimi-terimleri-sozlugu (Son Erişim Tarihi: 03 Nisan 2026)
3. AFAD, 2023. 06 Şubat 2023 Pazarcık-Elbistan (Kahramanmaraş) Mw: 7.7 – Mw: 7.6 depremleri raporu. https://deprem.afad.gov.tr/assets/pdf/Kahramanmara%C5%9F%20Depremi%20%20Raporu_02.06.2023.pdf (Son Erişim Tarihi: 02 Nisan 2026)
4. Akman Dömbekci, H., Sağlam, Ş., Kırlı, G. (2024). Hastane öncesi acil sağlık hizmetlerinde çalışan personelin afetlere hazırlık algıları ile kaygı düzeyleri arasındaki ilişkinin incelenmesi. İşletme Bilimi Dergisi, 12(3), 267-283. https://doi.org/10.22139/jobs.1501941
5. Alotaibi, S., Almutairi, H., Alotaibi, M., Alharbi, K., Bahari, G. (2024). Enhancing nurses’ disaster management and preparedness: evaluating the effectiveness of an online educational program through a quasi-experimental study. Risk Management Healthcare Policy, 17, 101-111. https://doi.org/10.2147/rmhp.s446704
6. Alshakka, M., Badulla, W., Al-Abd, N., Alawi, S., Ibrahim, M. (2022). Knowledge, attitude, and readiness to practice disaster preparedness among university health students: Insights from resource-poor setting. Journal of Hunan University Natural Sciences, 49(1), 170-178. https://doi.org/10.55463/issn.1674-2974.49.1.22
7. Al-Wathinani, A., Alakeel, A., Alani, A., Alharbi, M., Almutairi, A., Alonaizi, T., Alhazmi, R. A., Alghadeer, S. M., Mobrad, A. M., Goniewicz, K., Khorram-Manesh, A., Hertelendy, A. (2021). A cross-sectional study on the flood emergency preparedness among healthcare providers in Saudi Arabia. International Journal of Environmental Research and Public Health, 18(3), 1329. https://doi.org/10.3390/ijerph18031329
8. Aslantaş, O., Tabuk, M. (2021). 112 il ambulans servisi personelinin afete hazır olma durumu ve hazırlık algısı: balıkesir ili örneği. Gümüşhane Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 10(1), 44-55. https://doi.org/10.37989/gumussagbil.793961

9. Attar, A. (2022). The disaster preparedness among health care workers in holy mosques at Makkah and Madinah, Saudi Arabia. International Journal of Pharmaceutical Research and Allied Sciences, 11(4), 41-51. https://doi.org/10.51847/ofnkuuj6pj
10. Ay, E., Sayan, İ. (2025). İstanbul’un acil sağlık hizmetlerinde afetlere hazırlık durumunun değerlendirilmesi: kurumlar ve çalışanlar üzerine bir analiz. Kent Akademisi, 18(3), 1669-1691. https://doi.org/10.35674/kent.1476794
11. Ayvazoğlu, G., Şekerci, Y. G., Çekiç, M. (2023). Ulusal medikal kurtarma ekibi birimi personellerinin afetlere hazırlık algılarının belirlenmesi. Genel Sağlık Bilimleri Dergisi, 5(3), 361-374.
12. Beyramijam, M., Khankeh, H. R., Farrokhi, M., Ebadi, A., Masoumi, G., Aminizadeh, M. (2020). Disaster preparedness among emergency medical service providers: a systematic review protocol. Emergency Medicine International, (1), 6102940. https://doi.org/10.1155/2020/6102940
13. Bulut, A. (2023). Doğal afetler ve ruh sağlığı ilişkisi. Kıbrıs Türk Psikiyatri ve Psikoloji Dergisi, 5(3), 265-273. https://doi.org/10.35365/ctjpp.23.3.09
14. Çekiç, K., Ekşi, A. (2022). Hastane öncesi acil sağlık hizmetleri çalışanlarına uygulanan ölçeklerin değerlendirilmesi. Hastane Öncesi Dergisi, 7(1), 81-94. https://doi.org/10.54409/hod.1069810
15. Çelebi, İ., & Uçku, Ş. R. (2017). Kayseri ili 112 acil sağlık hizmetlerinde görev yapan sağlık personelinin deprem bilgi düzeyi ve etkileyen etmenler. Hastane Öncesi Dergisi, 2(2), 91-103.
16. Cheraghi, F., Chosari, M., Jam, M., Afshari, A. (2019). Review paper: emergency medical technicians’ ethical challenges in the prehospital emergency services: a review article. Health in Emergencies & Disasters Quarterly, 5-12. https://doi.org/10.32598/hdq.5.1.151.2
17. CRED (2025). 2024 Disasters in numbers. https://files.emdat.be/reports/2024_EMDAT_report.pdf (Son Erişim Tarihi: 02 Nisan 2026)
18. De Carlo, L. T. (1997). On the meaning and use of kurtosis. Psychological Methods, 2(3), 292-307.
19. Denizli, F., Kınış, Z. (2024). Evaluation of disaster preparedness perceptions of prehospital emergency health workers: Kayseri case. Sağlık Bilimlerinde Güncel Yaklaşımlar, 5(2), 49-57.
20. Dinçer, S., Kumru, S. (2021). Afet ve acil durumlar için sağlık personelinin hazırlıklı olma durumu. Gümüşhane Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 10(1), 32-43. https://doi.org/10.37989/gumussagbil.790884
21. Eker, E., Altıntaş, S., Çelik, S., Karahan, E. (2025). Hastane öncesi acil sağlık çalışanlarının afetlere hazırlık algıları ve öz yeterlilikleri arasındaki ilişkinin incelenmesi. Sağlık Bakım ve Rehabilitasyon Dergisi, 4(2), 49-60.
22. Farah, B., Pavlova, M., Groot, W. (2023). Hospital disaster preparedness in sub-Saharan Africa: a systematic review of English literature. BMC emergency medicine, 23(1), 71. https://doi.org/10.1186/s12873-023-00843-5
23. Francescutti, L., Sauve, M., Prasad, A. (2016). Natural disasters and healthcare. Healthcare Management Forum, 30(1), 53-55. https://doi.org/10.1177/0840470416679338
24. Ghomian, Z., Yousefian, S. (2017). Natural disasters in the middle- east and north africa with a focus on İran: 1900 to 2015. Health in Emergencies & Disasters Quarterly, 2(2), 53-62. https://doi.org/10.18869/nrip.hdq.2.2.53 Gökçay, G., Bağış, K. O. (2022). Hastane öncesi acil sağlık hizmetleri çalışanlarının mesleki kaygı ve afetlere hazırlık algılarının incelenmesi. Uluslararası Hakemli Akademik Spor Sağlık ve Tıp Bilimleri Dergisi, (özel sayı), 144-160. https://doi.org/10.17363/sstb.2022/abcd89/.45.10
25. Gökçe Işıklı, A., Güneş, A., Zafer Dinçkol, R. (2025). Determination of disaster preparedness of nurses working in adult internal medicine and surgical emergency department. Afet ve Risk Dergisi, 8(2), 487-495. https://doi.org/10.35341/afet.1462950
26. Harthi, M., Thobaity, A., Ahmari, W., Almalki, M. (2020). Challenges for nurses in disaster management: a scoping review. Risk Management Healthcare Policy, 13, 2627-2634. https://doi.org/10.2147/rmhp.s279513
27. Kılıç, G., Öztürk, M., Koçak, B., Yasak, B., & Baykal, D. T. (2025). Sağlık Çalışanlarının Afetlere Hazırlık Algıları ve Psikolojik Sağlamlıklarının İş Tatminleri Üzerine Etkisi. Cumhuriyet Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 49(1), 65–71.
28. Labarda, C., Labarda, M., Lamberte, E. (2017). Hospital resilience in the aftermath of typhoon haiyan in the Philippines. Disaster Prevention and Management an International Journal, 26(4), 424-436. https://doi.org/10.1108/dpm-02-2017-0025
29. Naser, W. N., & Saleem, H. B. (2018). Emergency and disaster management training; knowledge and attitude of Yemeni health professionals-a cross-sectional study. BMC emergency medicine, 18(1), 23. https://doi.org/10.1186/s12873-018-0174-5
30. Okan, F., Kavici Porsuk, S., Yıldırım, M., Dursun, B., Toğuşlu, İ., Yanık, F. (2023). 112 acil sağlık hizmetleri çalışanlarının afetlere hazırlık algısı. Afet ve Risk Dergisi, 6(2), 562-574. https://doi.org/10.35341/afet.1251028 Özcanarslan, N., Ateşeyan, Y., Bayrak, M., Yürük, B. (2025). Disaster preparedness in nursing education: a study on disaster preparedness of intern nurses. Afet ve Risk Dergisi, 8(3), 1116-1128. https://doi.org/10.35341/afet.1676513
31. Patel, K., Ramavat, M., Bhojak, N., Vora, P. (2022). Attitude of healthcare workers towards disaster management practices in a hospital of Gujarat. Indian Journal of Public Health Research & Development, 13(4), 106-112. https://doi.org/10.37506/ijphrd.v14i4.18544
32. Rathore, M. (2025). Natural disasters - statistics & facts. https://www.statista.com/topics/2155/natural-disasters/?srsltid=AfmBOoqF2VKFJ48vxMXxn0GxSgU23oS2ALyQc9bUDZbL3sdHOHn3n69X (Son Erişim Tarihi: 02 Nisan 2026)
33. Sağlık Bakanlığı (2000). Acil sağlık hizmetleri yönetmeliği. Resmî Gazete, 11 Mayıs 2000 (Sayı: 24046), https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2000/05/20000511.htm (Son Erişim tarihi: 16 Ekim 2025)
34. Sağlık Bakanlığı (2025). Ulusal Medikal Kurtarma Ekibi birimi (UMKE), https://ashgmafetacildb.saglik.gov.tr/TR-80255/ulusal-medikal-kurtarma-ekibi-birimi-umke.html (Son Erişim Tarihi: 16. Ekim 2025)
35. Şahin, H., Polat, Z. (2025). Afetin psiko-sosyal ve ekonomik etkileri: Şanlıurfa Süleymaniye bölgesi örneği. PESA Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 11(1), 18-35.
36. Şen, G., Ersoy, G. (2017). Hastane afet ekibinin afete hazırlık konusundaki bilgi düzeylerinin değerlendirilmesi. Gümüşhane Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 6(4), 122-130.
37. Sultan, M., Sørensen, J., Carlström, E., Mortelmans, L., Khorram‐Manesh, A. (2020). Emergency healthcare providers’ perceptions of preparedness and willingness to work during disasters and public health emergencies. Healthcare, 8(4), 442. https://doi.org/10.3390/healthcare8040442
38. Tan, Y. F., Meydan Acımış, N. (2022). Denizli 112’de çalışan sağlık personelinin afete hazırlık durumlarının değerlendirilmesi. Pamukkale Tıp Dergisi, 15(1), 107-115. https://doi.org/10.31362/patd.952835
39. Tercan, B., Şahinöz, S. (2021). Hastane öncesi acil sağlık hizmetlerinde çalışan personelin afetlere hazırlık algılarını belirlemeye yönelik ölçek geliştirme: metodolojik bir çalışma. Hastane Öncesi Dergisi, 6(3), 367-379. https://doi.org/10.54409/hod.995792
40. Türkoğlu, M. C. (2024). Doğal afetlerde sunulan sağlık hizmetlerinin sağlık iletişimi perspektifinden değerlendirilmesi. TOGÜ Erbaa Sağlık ve Yönetim Dergisi, 1(1), 53-69.
41. Tzeng, W., Feng, H., Cheng, W., Lin, C., Chiang, L., Pai, L., Lee, C. (2016). Readiness of hospital nurses for disaster responses in Taiwan: a cross-sectional study. Nurse Education Today, 47, 37-42. https://doi.org/10.1016/j.nedt.2016.02.025
42. Ünal, Y., Işık, E., Şahin, S., Yeşil, S. T. (2017). Sağlık afet çalışanlarının depremlere ilişkin bireysel hazırlık düzeylerinin değerlendirilmesi: Ulusal Medikal Kurtarma Ekipleri (UMKE) derneği örneği. Dokuz Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi Dergisi, 31(2), 71-80.
43. UNDRR (2025). Global assessment report on disaster risk reduction 2025: resilience pays: financing and investing for our future. https://www.undrr.org/gar/gar2025 (Son Erişim Tarihi: 11 Haziran 2026)
44. Usher, K., Mills, J., West, C., Casella, E., Dorji, P., Guo, A., Koy, V., Pego, G., Phanpaseuth, S., Phouthavong, O., Sayami, J., Lak, M.S., Sio, A., Ullah, M.M., Sheng, Y., Zang, Y., Buettner, P., Woods, C. (2015). Cross‐sectional survey of the disaster preparedness of nurses across the asia–pacific region. Nursing and Health Sciences, 17(4), 434-443. https://doi.org/10.1111/nhs.12211
45. WHO (2026). Emergency and critical care. https://www.who.int/health-topics/emergency-care#tab=tab_1 (Son Erişim Tarihi: 02 Nisan 2026)
46. Yorulmaz, D. S., Karadeniz, H. (2021). Afetlerin mental sağlığa etkileri. Doğal Afetler ve Çevre Dergisi, 7(2), 392-398. https://doi.org/10.21324/dacd.786048
47. Zhong, S., Clark, M., Hou, X. Y., Zang, Y., & FitzGerald, G. (2014). Progress and challenges of disaster health management in China: a scoping review. Global health action, 7(1), 24986. https://doi.org/10.3402/gha.v7.24986