Afet Riskleri Yönetiminde Milli Saraylar Başkanlığı Yaklaşımı

Öz

Kültürel mirasın afet risklerine karşı korunması, taşınır ve taşınmaz kültür varlıklarının sürdürülebilirliği açısından önem taşımaktadır. Bu çalışmanın amacı, Milli Saraylar Başkanlığının kültürel mirasa yönelik afet risk yönetimi uygulamalarını kurumsal yapılanma, yapısal risk azaltma uygulamaları ve taşınır kültür varlıklarına yönelik koruma önlemleri çerçevesinde değerlendirmektir. Araştırmada ilgili mevzuat, proje ve uygulama belgeleri, kurul kararları, saha gözlemleri ve örnek uygulamalardan elde edilen veriler birlikte incelenmiştir. Fatih Köşkü, Aya İrini ve Edirne Sarayı'nda gerçekleştirilen uygulamalar üzerinden deprem, zemin hareketleri ile sel ve taşkın risklerine yönelik yapısal risk azaltma çalışmaları değerlendirilmiş; taşınır kültür varlıklarında ise sergileme, sabitleme, depolama, taşıma ve tahliye süreçlerinde uygulanan koruma önlemleri ele alınmıştır. Elde edilen bulgular, Milli Saraylar Başkanlığı bünyesinde afet risk yönetiminin yalnızca afet sonrasına yönelik müdahalelerden oluşmadığını göstermektedir. İncelenen örnekler, farklı afet türlerine göre geliştirilen risk azaltma uygulamalarının yapıların ve koleksiyonların özellikleri dikkate alınarak planlandığını, yapısal ve yapısal olmayan önlemlerin birlikte uygulandığını ortaya koymaktadır. Yangın güvenliği sistemleri, aletsel izleme uygulamaları, yapısal güçlendirme çalışmaları ile taşınır kültür varlıklarına yönelik sabitleme, depolama ve tahliye önlemleri koruma uygulamalarının birbirini destekleyen bir sistem içinde yürütüldüğünü göstermektedir. Bu çalışma, Milli Saraylar Başkanlığı bünyesinde yürütülen afet risk yönetimi uygulamalarını kurumsal çerçevede değerlendirerek kültürel mirasın afet risklerine karşı korunmasına yönelik uygulamalara ilişkin literatüre katkı sağlamaktadır.Bu çalışmada Milli Saraylar Başkanlığı’nın afet ve risk yönetimi konusuna yaklaşımı ele alınmış, kültür varlıklarının koruma süreçleri incelenmiştir. Alınacak olan önlemlerle afet risklerinin kültür varlıkları üzerindeki etkisinin nasıl azaltılabileceği işlenmiştir. Bu konuyla ilgili çıkan yönetmelik ve kurul kararlarına değinilmiş, aynı zamanda alanında uzman hocalardan oluşan Milli Saraylar Bilim ve Değerlendirme Kurulu’nun bu süreçlerde aldığı rol üzerinde durulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Afet Risk Yönetimi
• Koruma
• Milli Saraylar Başkanlığı
• Taşınır Kültür Varlıkları
• Taşınmaz Kültür Varlıkları

The Directorate of National Palaces Approach to Disaster Risk Management

Öz

The protection of cultural heritage against disaster risks is essential for the sustainability of movable and immovable cultural assets. This study aims to evaluate the Directorate of National Palaces’ disaster risk management practices within the framework of institutional structuring, structural risk reduction, and protective measures for movable cultural assets. The research examines relevant legislation, project and implementation documents, board decisions, field observations, and data obtained from sample practices. Structural risk-reduction efforts addressing earthquakes, ground movements, and flooding risks are evaluated through practices at the Fatih Pavilion, Hagia Irene, and Edirne Palace, while protective measures applied during the exhibition, anchoring, storage, transportation, and evacuation of movable cultural assets are addressed. Findings reveal that disaster risk management within the Directorate is not limited to post-disaster interventions. The examined cases demonstrate that risk-reduction practices developed for different disaster types are planned considering structural and collection characteristics, with structural and non-structural measures implemented together. Fire safety systems, instrumental monitoring, structural strengthening, and anchoring, storage, and evacuation measures for movable assets show that conservation practices operate within a mutually supportive system. By evaluating these institutional practices, this study contributes to the literature on safeguarding cultural heritage against disaster risks. This study examines the approach of the Directorate of National Palaces to disaster and risk management and explores the processes for safeguarding cultural assets. It addresses how preventive measures can mitigate the impact of disaster risks on these assets. Relevant regulations and board decisions issued on this matter are also discussed, with particular emphasis on the role of the Science and Evaluation Board of the Directorate of National Palaces, composed of expert academics, in this regard.

Anahtar Kelimeler

• Conservation
• Directorate of National Palaces
• Disaster Risk Management
• Immovable Cultural Assets
• Movable Cultural Assets

Kaynakça

1. 12 No’lu Milli Saraylar İdaresi Başkanlığı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi. (01.09.2018). 30522 Sayılı Resmî Gazete.
2. AFAD (2025). Açıklamalı afet yönetimi terimleri sözlüğü. T.C. İçişleri Bakanlığı Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı.
3. Ar, B. (2013). Osmanlı döneminde aya irini ve yakın çevresi. [Doktora Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi]. Polen ITU. https://polen.itu.edu.tr
4. Biga, H. (2021). Yalı’dan müze’ye…. Milli Saraylar Sanat Tarih Mimarlık Dergisi, 20, 97-115. https://izlik.org/JA27AH34CE
5. Biga, H. (2023). Çölde av tablosunun restorasyonu ve paradigmaları. Milli Saraylar Sanat Tarih Mimarlık Dergisi, 25, 23-33. https://izlik.org/JA23PZ99BX
6. Çerkez, R. S., Halaç, H. H. (2024). Somut kültürel miras alanlarında takip, izleme, tespit, müdahale konularına ilişkin bibliyometrik analiz. Afet ve Risk Dergisi, 7(1), 256-278. https://doi.org/10.35341/afet.1255743
7. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. (2024). Binaların yangından korunması hakkında yönetmelik kılavuzu, Mesleki Hizmetler Genel Müdürlüğü.
8. Durrant, L. J., Vadher, A. N., ve Teller, J. (2023). Disaster risk management and cultural heritage: The perceptions of European world heritage site managers on disaster risk management. International Journal of Disaster Risk Reduction, 89(1), https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2023.103625

9. Kaya, G. S., Kılınç, Ü. (2019). Kavalalı hanedanının millî saraylar tablo koleksiyonu’ndaki izleri; Gatah çölü’nde prens halim’in ceylan avı: Tazı payı ile sürre alayı adlı tablolar. Milli Saraylar Sanat Tarih Mimarlık Dergisi, 18, 70-91. https://izlik.org/JA53DJ63LR
10. Köken, A., Kılıç, A. (1994). Tarihi yapıların yangından korunması. Yangın ve Güvenlik Dergisi, 1, 21-27.
11. Li, M. (2024). Disaster risk management of cultural heritage: A global scale analysis of characteristics, multiple hazards, lessons learned from historical disasters, and issues in current DRR measures in world heritage sites. International Journal of Disaster Risk Reduction, 110(39), https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2024.104633
12. National Fire Protection Association (NFPA). (2005). Code for the protection of cultural resource properties — museums, libraries, and places of worship, NFPA 909.
13. Pedersoli Jr, J.L., Antomarchi, C., Michalski, S. (2016). A guide to risk management of cultural heritage. ICCROM.
14. Resmî Gazete 28681 (18 Haziran 2013). İşyerlerinde acil durumlar hakkında yönetmelik. https://resmigazete.gov.tr/eskiler/2013/06/20130618-8.htm
15. Romão, X., Bertolin, C. (2022). Risk protection for cultural heritage and historic centres: Current knowledge and further research needs. International Journal of Disaster Risk Reduction, 67(12), https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2021.102652
16. Soyluk, A., Köse, Z. (2024). Tarihi alanlarda afet riski azaltma planları ve 6 şubat 2023 kahramanmaraş depremleri: kurtuluş caddesi örneği. Journal of Architectural Sciences and Applications, 9(Special Issue), 64-83. https://doi.org/10.30785/mbud.1318866
17. Topaloğlu Uzunel, A. (2023). Arkeolojik alanlarda afet risklerinin yönetimi için bir yöntem önerisi. [Doktora Tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi
18. Uras, R. B. (2023). Topkapı sarayı fatih köşkü ve gülhane parkı arasında kalan set duvarlarının ve zeminin güçlendirilmesi işi kapsamında yapılan mühendislik çalışmaları. Milli Saraylar Sanat Tarih Mimarlık Dergisi, 25, 65-75. https://izlik.org/JA64TU87DS
19. Ünal, M., Ünal, Z.G. (2019). Kültür varlıklarına yönelik bütünleşik afet risklerinin yönetiminde acil müdahale evresi. In N. Ertürk, Z.G. Ünal (Ed.), Kültür varlıklarına yönelik afet risklerinin yönetimi (s. 13-26). İstanbul Tarihi Alanları Alan Başkanlığı.
20. Yıldız, Y. (2024). Tarihî ve kültürel mirasın korunmasında millî saraylar yaklaşımı. Erdem, 87, 201-230. https://doi.org/10.32704/erdem.2024.87.201.