Kâğıt Endüstrisinde Çalışan Refahı, İş Sağlığı ve Güvenliği: SEKA Örneği

Öz

Bu çalışmada, kâğıt endüstrisinde çalışan refahı bağlamında sosyal politikalar ile iş sağlığı ve güvenliği (İSG) süreç olarak incelenmektedir. SEKA’yı odağına alan çalışma, savaş sonrası kısıtlı kaynaklarla uygulanan sanayileşme politikalarının özgün bir refah modeli yarattığını değerlendirmektedir. Kuruluş dönemindeki nitelikli işgücü açığı; işgücünü elde tutmayı, verimliliği ve kurumsal bağlılığı artırmayı hedefleyen devlet merkezli politikaları zorunlu kılmıştır. Bu kapsamda çalışanlara sunulan konut, sağlık, kreş, eğitim ve sosyal faaliyetler, güçlü bir topluluk temelli örgüt yapısı oluşturmuştur. Ancak bu gelişmiş sosyal refah uygulamalarına rağmen, söz konusu yapılar zamanla küresel rekabete ve modern sanayi gerekliliklerine uyum sağlayamamıştır. Bu durumun temel nedenleri gizli işsizlik, yetersiz teknolojik modernizasyon, zayıf yönetsel hesap verebilirlik ve siyasi müdahalelerdir. Bu yapısal sınırlılıklar zamanla verimliliği ve rekabet gücünü düşürmüştür. Günümüzde Türkiye’de kâğıt üretimi büyük oranda ithal selüloza ve geri dönüştürülmüş kâğıda dayanmaktadır. Ayrıca artan otomasyon, mekanizasyon ve yapay zekâ destekli sistemler, insan müdahalesini azaltarak “karanlık fabrika” olarak adlandırılan daha güvenli ve kontrollü çalışma ortamlarına katkı sağlamıştır. Bu çalışma, sadece çalışan refahını öncelleyen yaklaşımın yetersiz olduğunu, endüstriyel rekabetin evrimini ile çağdaş koşullara uyumlu ve sürekli adaptif bir yeniden yapılanmanın gerekliliğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Çalışan refahı
• Çevresel sürdürülebilirlik,
• İş sağlığı ve Güvenliği
• , Kağıt Endüstrisi
• , Sosyal politikalar

Destekleyen Kurum

Yazarlar bu çalışmanın araştırılması, yazarlığı veya yayınlanması için herhangi bir finansal destek almamıştır.

Etik Beyan

Bu çalışma etik kurul izni veya herhangi bir özel izin gerektirmemektedir.

Teşekkür

Çalışmaya değerli katkılarından dolayı tüm Varaka Ar-Ge ekibine teşekkürlerimizi sunarız.

Employee Well-Being, Occupational Health and Safety in the Paper Industry: The Case of SEKA

Öz

This study examines social policies and occupational health and safety (OHS) within the context of employee well-being in the paper industry as an integrated process. Focusing on SEKA, the study evaluates how industrialization policies implemented with limited post-war resources created a unique welfare model. The shortage of qualified labor during the establishment period necessitated state-centered policies aimed at retaining the workforce, increasing productivity, and strengthening organizational commitment. In this context, the housing, healthcare, daycare, education, and social activities provided to employees established a strong community-based organizational structure. However, despite these advanced social welfare practices, these structures were unable to adapt over time to global competition and the requirements of modern industry. The primary reasons for this situation include disguised unemployment, insufficient technological modernization, weak managerial accountability, and political interventions. These structural limitations gradually reduced productivity and competitiveness. Today, paper production in Türkiye largely depends on imported cellulose and recycled paper. In addition, increasing automation, mechanization, and artificial intelligence-supported systems have contributed to safer and more controlled working environments, referred to as “dark factories,” by reducing human intervention. This study demonstrates that an approach focused solely on employee well-being is insufficient and highlights the necessity of continuous and adaptive restructuring in line with the evolution of industrial competition and contemporary conditions

Anahtar Kelimeler

• Worker welfare
• environmental sustanibility
• health and safety
• paper mills
• social policies

Destekleyen Kurum

The authors did not receive any financial support for the research, authorship, or publication of this study.

Etik Beyan

This study does not require ethics committee approval or any special permission.

Teşekkür

Our sincere thanks are extended to the entire Varaka R&D team for their valuable contributions to this research.

Kaynakça

1. Akalp, G., & Aytaç, S. (2005, Kasım 15). İş sağlığı ve güvenliği açısından güvenlik kültürü oluşumu ve bir uygulama [Konferans sunumu]. IV. Uluslararası İş Sağlığı ve Güvenliği Konferansı, Ankara, Türkiye.
2. Akay, A. B. (2024). Özel endüstri bölgesi ekseninde sanayi kentlerinde konut sorunu [Yüksek lisans tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
3. Akpınar, T., & Çakmakkaya, B. Y. (2014). İş sağlığı ve güvenliği açısından işverenlerin risk değerlendirme yükümlülüğü. Çalışma ve Toplum, 1(40), 273–304.
4. Alkhayyal, S., & Bajaba, S. (2024). Coping with technology stress in virtual work environments: The role of work-based learning and digital leadership in enhancing employee well-being. Acta Psychologica, 248, 104377.
5. Altınel, H. (2013). İş sağlığı ve iş güvenliği (2. baskı). Detay Yayıncılık.
6. Alsaman, A. (2022). Kurum içi kurumsal sosyal sorumluluk uygulamaları ve örgütsel bağlılık arasındaki ilişkide çalışan refahının aracı rolü: Sakarya’da bankacılık sektörü örneği [Yüksek lisans tezi, Sakarya Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
7. Akyüz, K. C., & Yıldırım, İ. (2009). Türkiye ve Avrupa Birliği ülkelerinde kâğıt ve karton endüstrisi. Kastamonu Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi, 9(2), 86–94.
8. Ay, F., Efe Güney, M., & Ecemiş Kılıç, S. (2022). Cumhuriyet’in önemli bir sanayi yatırımı olarak Kocaeli SEKA örneği ve gelecek için öneriler. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 24(1), 329–380.

9. Aydın, M. (2017). Çalışan hakları ve sosyal hizmetler: İş yerlerinde sosyal politikaların etkisi. İstanbul Üniversitesi Yayınları.
10. Bakker, A. B., & Demerouti, E. (2007). The job demands-resources model: State of the art. Journal of Managerial Psychology, 22(3), 309–328.
11. Balkı, Ş. (2010). Atatürk’ün yaşamında İzmit imgesi SEKA’nın trajik sonu. Kocaeli Dokümantasyon Merkezi Yayınları.
12. Baygeldi, A. D. & Gerdan, S. (2019). iş sağlığı ve güvenliği kapsamında ölümlü iş kazalarına yönelik Yargıtay kararları. Dirençlilik Dergisi, 3(2), 101–111.
13. Boz Eravcı, D. (2021). İş sağlığı ve güvenliğinde bir sosyal politika aracı olarak mesleki rehabilitasyon: Ülkelere göre iyi uygulamaların incelenmesi. HAK-İŞ Uluslararası Emek ve Toplum Dergisi, 10(26), 30–45.
14. Başbakanlık Umumi Murakabe Heyeti (BUMH). (1943). Sümerbank Selüloz Sanayi Müessesesi 1942 yılı raporu. Başvekâlet Devlet Matbaası.
15. Başbakanlık Umumi Murakabe Heyeti (BUMH). (1945). Sümerbank 1944 yılı raporu. Başbakanlık Devlet Matbaası.
16. Cerev, G., & Yıldırım, S. (2018). Çalışanların kişisel özelliklerinin iş kazası ve meslek hastalıklarına etkisi üzerine bir inceleme. Fırat Üniversitesi İİBF Uluslararası İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 2, 53–72.
17. Ceritoğlu, A. B. (2011). Kurumsal sosyal sorumluluk. Yalın Yayımcılık.
18. Çelik, D. (2015). İş sağlığı ve güvenliği yönetmeliklerinin çalışan sağlığı üzerindeki etkisi. Çalışma Ekonomisi Dergisi, 30(2), 112–130.
19. Çelik, İ. (2012). İş sağlığı ve güvenliği alanında ulusal ve uluslararası düzenlemeler. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Yayınları.
20. Çelebi, S. (2018). Ergonomik iyileştirmenin çalışan psikolojisi ve verimliliğe etkisi: Elektrikli ev aletleri üreticisinde bir araştırma. Journal of Life Economics, 5(1), 83–94.
21. Danna, K., & Griffin, R. W. (1999). Workplace health and well-being: A review and synthesis of the literature. Yönetim Dergisi, 25(3), 357–384.
22. Demircioğlu, M., & Centel, M. (2012). İş hukuku. Beta Yayıncılık.
23. Dölen, E. (2021). SEKA kâğıt müzesi yayınları (No. 3). Kocaeli Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Sosyal İşler Dairesi Başkanlığı Yayınları.
24. Environmental Protection Agency (EPA). (2019). Paper recycling facts. https://www.epa.gov (Accessed: 10 April 2025).
25. Erdoğdu, S., & Kutlu, D. (2014). Dünyada ve Türkiye’de çalışan yoksulluğu: İşgücü piyasası ve sosyal koruma politikaları bağlamında bir değerlendirme. Çalışma ve Toplum, 2(41), 63–114.
26. Frederick, W. C. (1998). Moving to CSR4: What to pack for the trip’. Businnes and Society, 37(1), 40–59.
27. Goodland, R. (1995). The concept of environmental sustainability [Çevresel sürdürülebilirlik kavramı]. Annual Review of Ecology and Systematics, 26, 1–24.
28. Gökmen, Ö., & Özçağlar, A. (2024). Türkiye’de kâğıt sanayi. Coğrafi Bilimler Dergisi, 22(2), 461–493.
29. Grant, A. M., Christianson, M. K., & Price, R. H. (2007). Happiness, health, or relationships? Balancing managerial practices and employee well-being. Academy of Management Perspectives, 21(3), 51–63.
30. Gumukhov, A., Garayeva, S., Aliyev, E., & Ismayilova, N. (2025). SEKA paper factories: Turkey’s pursuit of paper independence and industrial resilience. https://hdl.handle.net/11693/116137 (Accessed: 18 April 2025).
31. Güler, M., Derin, K. H., & Şahin, L. (2021). İş sağlığı ve güvenliği kültürü ve eğitimi ilişkisi. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri Dergisi, 10(26), 311–322.
32. Günaştı, R. (1977). Okaliptus odununun sellüloz ve kâğıt sanayinde kullanılma olanakları. Kavak ve Hızlı Gelişen Yabancı Tür Orman Ağaçları Araştırma Enstitüsü Dergisi, (1), 10–13.
33. Gürbüz, S. (2018). İş sağlığı ve güvenliği, çalışan sağlığı ve psikolojik güvenlik. Nobel Yayın Dağıtım.
34. Harter, J. K., Schmidt, F. L., & Keyes, C. L. M. (2003). Well-being in the workplace and its relationship to business outcomes: A review of the Gallup studies. In C. L. M. Keyes & J. Haidt (Eds.), Flourishing: Positive psychology and the life well-lived (pp. 205–224).
35. International Labour Organization (ILO). (2020). Workplace health and safety: Key statistics. https://www.ilo.org (Accessed: 20 April 2025).
36. International Social Security Association (ISSA). (2002). Return to work and reintegration: Definition of return to work. International Social Security Association.
37. İstanbul Sanayi Odası. (2015). Kâğıt ürünleri ve basım sanayi sektör raporu. https://www.iso.org.tr/Sites/1/upload/files/kagit_kagit_urunleri_basim_sanayi-12891.pdf (Erişim tarihi: 25 Nisan 2025).
38. Karademir, A., Başboğa, V. H., & Çağlar, L. (2025). Atık kâğıt üretim süreçlerinde formasyon ve atıkların yönetimi. Ağaç ve Orman. 6(1), 16–28.
39. Karademir, A. (2003). Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) Bölgesi tarımsal atıklarının hurda kâğıt karışımı ile kâğıt endüstrisinde değerlendirilmesi (Proje No. 2003/7 51). Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi.
40. Robert A., & Karasek Jr. (1979). Job demands, job decision latitude, and mental strain: Implications for job redesign. Administrative Science Quarterly, 24(2), 285–308.
41. Karıncaoğlu, M. (2012). Kâğıt fabrikalarında risk yönetimi 1: İş sağlığı ve güvenliği. Kâğıt Fabrikaları Serisi.
42. Kavi, E., & Karakale, B. (2018). Çalışan psikolojisi açısından psikolojik dayanıklılık. HAK-İŞ Uluslararası Emek ve Toplum Dergisi, 7(17), 6–6.
43. Kayıhan, H., & Köse, B. (2018). Türkiye’de ve dünyada mesleki rehabilitasyon. Türkiye Klinikleri, 3(1), 30–41.
44. Kivimäki, M., Virtanen, M., Elovainio, M., Kouvonen, A., Väänänen, A., & Vahtera, J. (2006). Work stress in the etiology of coronary heart disease: A meta-analysis. Scandinavian Journal of Work, Environment & Health, 32(6), 431–442.
45. Kocabaşoğlu, U, Bulutlugil, A., Çiloğlu, F., Binbaş, İ. E., & Şeker, N. (1996). SEKA tarihi. Ajans-Türk Matbaacılık. Köksal, E. (2014). İş sağlığı ve güvenliği yönetim sistemleri. Nobel Yayın Dağıtım.
46. Köksal, T. G. (2023). İzmit SEKA’nın dönüşümü https://www.academia.edu/113599880/I_zmit_SEKAn%C4%B1n_do_nu_s_u_mu (Erişim tarihi: 13 Mayıs 2025).
47. Kurt, R., Karademir, A., Mengeloğlu, F., & Pak, M. (2006, May 29–31). Alternative utilization of agricultural residues and fast growing tree species in the Southeastern Anatolian Region [Conference presentation]. Proceedings of the International Conference on Sustainable Development and new Technologies for Agricultural Production in GAP Region, Şanlıurfa, Türkiye.
48. Küçük, E., & Güneş, H. (2013). İş sağlığı ve güvenliği alanında ulusal düzenlemeler. İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi, 12(1), 29–39.
49. Lee, J., & Kielhofner, G. (2010). Vocational intervention based on the model of human occupation: A review of evidence. Scandinavian Journal of Occupational Therapy, 17(3), 177–190.
50. Leigh, J. P. (2011). Economic burden of occupational injury and illness in the United States. The Milbank Quarterly, 89(4), 728–772.
51. Markussen, S., & Roed, K. (2014). The impacts of vocational rehabilitation. IZA.
52. Mauno, S., Herttalampi, M., Minkkinen, J., Feldt, T., & Kubicek, B. (2022). Does increased work intensity harm employees? A review of employee outcomes over the past twenty years. Work & Stress, 37(1), 100–125.
53. Oylum, E. (2025). Zihinsel dayanıklılığı artırmanın sıradışı yolları. Socrates Journal of Interdisciplinary Social Researches, 11(51), 139.
54. Özdemir, O. (2014). Kâğıt üretiminde iş sağlığı ve güvenliği: Riskler ve önlemler. İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi, 22(1), 35–46.
55. Özgen, E. (2007). Kurumsal sosyal sorumluluk kavramı ve çalışan memnuniyetine etkisi. D. Ü. Ziya Gökalp Eğitim Fakültesi Dergisi, 8, 1–6.
56. Özkan, G., & Gürbüz, İ. B. (2019). Bina ortamlarının çalışan refahı ve performansı üzerine etkisi. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 18(70), 616–632.
57. Özkoparanoğlu, P. (2023). Kurumların yükselen trendi: Çalışan refahı. https://wellnwork.com/kurumlarin-yukselen-trendi-calisan-refahi/ (Erişim tarihi: 20 Şubat 2025).
58. Özkul Tekin, I. (2019). Kâğıt endüstrisinde iş sağlığı ve güvenliğine ilişkin değerlendirmeler ve iyileştirme önerileri [Yüksek lisans tezi, Ege Üniversitesi]. Ege Üniversitesi Dergi ve Tez Arşivi.
59. Özmete, E., & Özdemir, P. (2015). Türkı̇ye’de sürdürülebı̇lı̇r kalkınma göstergelerı̇nı̇n analı̇zı̇: Sosyal Refah ve Sosyal Hı̇zmetler. Toplum ve Sosyal Hizmet, 26(1), 111–130.
60. Öztürk, V., & Dinçer, F. (2024). Seka fabrikasında bir istihlak (tüketim) kooperatifi örneği: Seka tüketim kooperatifi. Vakanüvis - Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 9(Dr. Selma Pehlivan’a Armağan), 2294–2336.
61. Pandey, A., Maheshwari, M., & Malik, N. (2025). A systematic literature review on employee well-being: Mapping multi-level antecedents, moderators, mediators and future research agenda. Acta Psychologica, 258, 105080.
62. Richardson, K. M., & Rothstein, H. R. (2008). Effects of occupational stress management intervention programs: A meta-analysis. Journal of Occupational Health Psychology, 13(1), 69–93. https://doi.org/10.1037/1076-8998.13.1.69
63. Saat, M. B. (2009). İş sağlığı ve güvenliği risk değerlendirme metodlarından kontrol listesi ve matris metodlarının entegre biçimde bir inşaat şantiyesinde uygulanması [Yüksek lisans tezi Gazi Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
64. Schaufeli, W. B., & Bakker, A. B. (2004). Job demands, job resources, and their relationship with burnout and engagement: A multi-sample study. Journal of Organizational Behavior, 25(3), 293–315.
65. SEKA Postası a (15/08/1957).
66. SEKA Postası b (01/08/1957).
67. Semizoğlu, M. A. (1977). Dünya’da ve Türkiye’de kavakçılık tekniğinde bazı değişiklikleri zorunlu kılan teknolojik gelişmeler, etkileri ve alınması gerekli önlemler. Kavak ve Hızlı Gelişen Yabancı Tür Orman Ağaçları Araştırma Enstitüsü Dergisi, (1), 3–10.
68. Sezer, N. (2018). Çalışan psikolojisi ve iş motivasyonu: Kâğıt fabrikalarındaki uygulamalar ve sonuçlar. Psikoloji ve Çalışan Refahı, 7(4), 68–84.
69. Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK). (2025). 2023 yılı istatistik bilgileri. https://www.sgk.gov.tr/Istatistik/Yillik/fcd5e59b-6af9-4d90-a451-ee7500eb1cb4 (Erişim tarihi: 13 Şubat 2025).
70. Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK). (2023). 5510 sayılı Kanunun 4/1-(a) maddesi kapsamındaki sigortalılardan yıl içinde iş kazası veya meslek hastalığı sonucu ölenlerin ekonomik faaliyet ve cinsiyete göre dağılımı. https://www.sgk.gov.tr (Erişim tarihi: 13 Şubat 2025).
71. T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı. (2021). Kâğıt sektör raporu 2021. T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı.
72. Tennant, R., Hiller, L., Fishwick, R., Platt, S., Joseph, S., Weich, S., Parkinson, J., Secker, J., Stewart-Brown, S. (2007). The Warwick-Edinburgh mental well-being scale (WEMWBS): Development and UK validation. Health and Quality of Life Outcomes, 5(1), 63.
73. Turan, İ. (2020). Türkiye’de kamu yatırımlarının 1999-2017 yıllarındaki dağılımı: Doğu ve Güneydoğu Anadolu illerinin göreli konumu. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(2), 504–518.
74. Turgay, F, (2022). Erken Cumhuriyet Döneminde İzmit SEKA fabrikasında çalışanlara sağlanan sosyal olanaklar: 1936-1960. Mülkiye Dergisi, 46(4), 1029–1070.
75. Turgay, F., & Çelik, A. (2022). Toplu pazarlıksız ve grevsiz bir dönemde SEKA’da sendikalar ve toplu çalışma ilişkileri (1946 1960). Çalışma ve Toplum, 2(73), 931–964.
76. Tutuş, A., Demir, N., Çiçekler, M., & Serin, H. (2018). Investigation of physical risk factors in Kahramanmaraş Paper Mill. Turkish Journal of Forestry, 19(3), 330–335.
77. T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı. (2025). Kamu yatırım programları. https://www.sbb.gov.tr/kamu-yatirim-programlari/ (Erişim tarihi: 13 Şubat 2025).
78. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK). (2023). Dış ticaret istatistikleri. Türkiye İstatistik Kurumu.
79. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK). (2024). Hanehalkı işgücü istatistikleri. https://www.tuik.gov.tr (Erişim tarihi: 13 Mart 2025).
80. World Health Organisation (WHO). (2005). World Health Organisation, regional strategy on occupational health and safety in SEAR country, New Delhi. WHO Publications.
81. Vonderlin, R., Biermann, M., Bohus, M., & Lyssenko, L. (2020). Mindfulness-based programs in the workplace: A meta-analysis of randomized controlled trials. Mindfulness, 11, 1579–1598. https://doi.org/10.1007/s12671-020-01328-3
82. World Health Organization (WHO). (2019). Occupational health: The impact of improving safety standards. https://www.who.int (Accessed: 8 May 2025).
83. Yamak, S. (2007). Kurumsal sosyal sorumluluk kavramının gelişimi. Beta Yayınları.
84. Yaşar, M., & Saraçoğlu, T. (2021). Balıkesir ilinde tarım makinaları sanayi çalışanlarının iş güvenliği ve ergonomi algılarının değerlendirilmesi. Tarım Makinaları Bilimi Dergisi, 17(1), 1–13.
85. Yüksel, A., & Yılık, P. (2022). Çalışan refahı ölçeği: Türk kültürüne uyarlama çalışması. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 9(3), 1959–1975.
86. Zheng, X., Zhu, W., Zhao, H., & Zhang, C. (2015). Employee well-being in organizations: A theoretical model, scale development, and cross-cultural validation. Journal of Organizational Behavior, 36(5), 621–644.