DİJİTAL/SANAL ORTAMDA İBADETİN İMKÂNI (METAVERSE ÖRNEĞİ)

Öz

Günümüz dünyası ilmi olarak pek çok alanda hayrete düşürecek gelişmeler kat etmektedir. Dijital/teknolojik çağda metaverse (sanal evren) ve yapay zekâ gibi ürünler bunlardan sadece bazılarıdır. Bu ürünler pek çok alanda insanlar için kolaylık sağladığı gibi taşıdığı bazı risklerden dolayı kötü mecralara da kapı aralayabilmektedir. Buna, söz konusu gelişmelerin yaşandığı süreçte hukuki ve ahlaki kaygılarla hareket edilmemesi ve ayrıca tolumun maslahat ve mefsedet dengesinin ıskalanmasının sebep olduğu söylenebilir. Bu gelişmeler “dijitalleşme ve din” ana başlığı üzerinden sorgulanmakta ve dijitalleşme karşısında İslam Dininin bakış açısının ne olduğu hususu merak uyandırmaktadır. Haliyle akla, söz konusu yeni gelişmelerden istifadenin imkânı, bu yöndeki fıkhi değerlendirmelerin neler olduğu yönünde sorular gelebilmektedir. İşte bu çalışma metevarse özelinde ibadetlerin ifasını fıkhi açıdan ele alacaktır. Bu doğrultuda ubudiyet kapsamına girebilecek her tasarruf değil, özellikle ibadet denildiğinde akla ilk gelen namaz, zekât, oruç ve hac gibi ibadetlerin sanal ortamda ifa edilmesinin imkânı ortaya konulmaya çalışılacaktır. Bundan önce sanal/dijital ortam, ardından da “kişisel bilgisayarların yanı sıra sanal ve artırılmış gerçeklik cihazları aracılığıyla kalıcı çevrimiçi üç boyutlu sanal ortamları destekleyen, İnternet’in varsayımsal bir yinelemesi” olarak ifade edilen “metaverse” konusu, mevzunun anlaşılmasına yetecek kadar ele alınacaktır. Netice itibariyle en son ifade ettiğimiz namaz, zekât, oruç ve hac gibi ibadet türleri ifa edilirken hangi açılardan ve ne ölçüde sanal ortamlardan istifade edilip edilemeyeceği gibi hususlar müdellel bir şekilde nazara sunulmaya çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Hukuku
• Sanal Âlem
• Dijitalleşme
• Metaverse
• İbadet.

Kaynakça

1. Acar, Ali Kemal. “Din ve Teknoloji Etkileşiminde Yapay Zeka ve Transhümanizm’e Yaklaşımlar”. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/1 (2023), 380-406.
2. Al, Adem. Medyadaki Dini İçerikli Yayınlarla İlgili İzleyici Algısı Araştırması. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, İstanbul 2019.
3. Algül, Adnan - Kamer, Hamit. “Dijitalleşmenin Dini Hükümlere Etkisi: Metaverse Örneği”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 30 (Haziran 2023), 32-58.
4. Arslan, Mustafa. “Kitle İletişim Araçları Medya ve Din İlişkisi Üzerine”. Birey ve Toplum Sosyal Bilimler Dergisi 6/1 (2016).
5. Aybakan, Bilal. “Niyâbet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 2007, 33/161-163.
6. Buhârî, Ebû ʿAbdillâh Muḥammed b. İsmâʿîl b. İbrâhîm el-. el-Câmiʿu’s-sahîh. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.
7. Çuhadar, Mustafa. “Makinizm Çağında Dinsellik”. Medya ve Din Araştırmaları Dergisi 3/2 (2020).
8. Dağ, Ahmet. “Dijitalleşme-Yapay Zekâ-Transhümanizm Bağlamında Din ve Dindar’a Dair”. Yapay Zeka Transhümanizm ve Din, ed. Muhammed Kızılgeçit vd. 175-185.

9. Dereli, Mustafa Derviş. “Dinî Kimliklerin Siber Uzamda Akışkanlaşması”. İnsan ve Toplum 9/1(2019), 85-115.
10. Doğan, Büşra. Dindarların Dini Teknolojik Aletlerle Etkileşimi: Tekno - Dindar Pratikler. Mardin: Mardin Artuklu Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, 2018.
11. Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as b. İshâk es-Sicistânî. es-Sünen. thk. Şuayb el-Arnaût - Muhammed Kâmil, 7 cilt, b.y.: Dârü’r-Risâle el-Âlemiyye, 1430/2009.
12. Gezginci, Gamze - Işıklı, Şevki. “Dindar Facebook Etkisi: Türk Kullanıcılar Üzerine Bir Analiz”. Medya ve Din Araştırmaları Dergisi 1/1 (2018), 111-133.
13. Gökbayrak, Hilal – Işıklı, Şevki, “Dijital Din Teorisi: Dijital Din, Geleneksel Dine Karşı” Yapay Zekâ Transhümanizm Din, Editörler: Muhammed Kızılgeçit vd., Ankara: TDV Yayınları, 2021, 105-145.
14. Haberli, Mehmet. “Dijital Din Araştırmalarında Konu Ve Yaklaşımlar”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 9/2 (2020), 879-902.
15. Hatiboğlu, İbrahim. “Rihle”.Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 2008. 35/106-108.
16. Heysemî, Ebü’l-Hasen Nûrüddîn Alî b. Ebî Bekr b. Süleymân el-.Mecmaʿu’z-zevâʾid. thk. Hüsâmuddîn el-Kudsî, 10 cilt, Kâhire: Mektebetü’l-Kudsî, 1414/1994.
17. Işık, Umur vd. .“Yapay Zeka ve Algoritma Ekseninde Gazeteciliğin Geleceği ve Toplum İçin Anlamı”. Gümüşhane Üniversitesi İletişim Fakültesi Elektronik Dergisi 10/2 (2022), 1248-1275.
18. İbn Mâce, Ebû Abdillah Muhammed b. Zeyd. Sünen-ü İbn Mâce. 2 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, b.y., 1992.
19. İsfahânî, Ebü’l-Kāsım Hüseyn b. Muhammed b. el-Mufaddal er-Râgıb el-. el-Müfredât fî ğarîbi’l-Kurʾân. thk. Safvân Adnân ed-Dâvudî, Beyrut: Dârü’l-Kalem, 1412.
20. Kalkan, Naci. “Metaverse Evreninde Sporun Bugünü ve Geleceğine Yönelik Bir Derleme”. Ulusal Spor Bilimleri Dergisi 5/2 (2021), 163-174.
21. Kılıç, Ünal. - Acar, Nihal. “Sanal Dini İletişim Motivasyonları Üzerine Bir Alan Araştırması: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Öğrencileri”. Medya ve Din Araştırmaları Dergisi 3/1 (2020), 5-22.
22. Koca, Ferhat. “İbadet”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 1999. 19/240-247.
23. Memduhoğlu, Adnan. “Metaverse ve Sanal İbadet”, Metaverse’ye Doğru (Mu ?)” ed. Mahmut Erdil – Cengiz Kanık, Ankara: Hece Yayınları, 2022, 165-193.
24. Nesâî, Ebû Abdirrahmân Ahmed b. Şuayb b. Alî en-. es-Sünen. thk. Abdulfettâh Ebû Ğudde. Halep: Mektebü’l-Matbûâti’l-İslâmiyye, 2. Basım, 1406.
25. Okumuş, Selman. “Dijitalleşme ve Dini Pratikler: Bir Literatür Taraması”. TAM Akademi Dergisi 2/3 (2023), 101-122.
26. Polat, Filiz Çömez. Türkiye’de Değişen Dindarlık Göstergeleri ve Sosyal Medya, İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2019.
27. Sunal, Seçkin. “Yapay Zekâ, Büyük Veri ve Otomasyon: Mevcut Durum, Beklentiler ve Olanaklar”, Madde Diyalektik ve Toplum 5/2 (2022), 147-155.
28. Şener, Nihal Kocabay. “Facebook Nasıl Meta’laştı?”. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi 11 (2021), 174-179.
29. Şutanrıkulu, Gülreyhan, “Dijital Çağda Medya, Din ve Dindarlık: Derleme” Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/2 (2024), 979-1017.
30. Terzioğlu, Fikriye. 3D Sanal Dünyaların Yapı Tasarımı Eğitiminde Kullanılması. Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2012.
31. Tirmiẕî, Ebû ʿÎsâ Muhammed b. ʿÎsâ et-. Sünenü’t-Tirmizî. 7 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.
32. Uçar, Şahin.Kültür, Teknoloji ve Sanat Yazıları. İstanbul: Şule Yayınları, 2012.
33. Yakın, İrem. Yapay Zeka ve Geleceğin Toplumu: Bilimkurgu Sineması Üzerinden Bir Yakın Gelecek Tasavvuru. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
34. Yamaç, Muhammed. “Metaverse’te Dini ve Toplumsal Tezahürler”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 23/1 (2023), 29-57.
35. Yiğitoğlu, Mustafa. “Religious Virtual Livingand Metaverse on the Real World”, Afro Eurasıan Studıes 10/1 (2022), 5-14.
36. Yüksel, Sera Reyhani. “Yapay Zeka, Robotlar ve Hukuk Mesleğinin Geleceğine Etkileri”. Hukuk ve Adalet Eleştirel Hukuk Dergisi 11/26 (2019), 483-498.
37. Zengin, Tuğba. “Eğitim 4.0: Eğitimin Geleceği Tartışmalarının Neresindeyiz?”, Türkiye Eğitim Dergisi 7/1 (2022), 330-334.