Türkiye’de hanehalkı gıda tüketim davranışlarının ev içi ve ev dışı gıda talebi bağlamında analizi

Öz

Gelişmekte olan ülkelerde ekonomik büyüme, tüketim alışkanlıklarını dönüştürmekte ve bu dönüşüm özellikle gıda tüketim kalıplarında belirgin bir şekilde hissedilmektedir. Bu bağlamda, geleneksel ev içi gıda tüketiminden ev dışı tüketime doğru bir kayma dikkate değer bir eğilim olarak ortaya çıkmıştır. Türkiye’de ev dışı gıda tüketiminin toplam gıda harcamaları içindeki payı istikrarlı bir şekilde artarken, hane halkı gelirlerindeki yükselişe paralel olarak gıda harcamalarının toplam tüketim içindeki payı azalmaktadır. Bu çalışmanın amacı, Türkiye’de hane halkı gıda tüketim harcamalarını ev içi ve ev dışı tüketim bağlamında karşılaştırmalı olarak analiz etmektir. Temel veri kaynağını, Türkiye İstatistik Kurumu tarafından 2023 yılında yürütülen Hane halkı Bütçe Anketi oluşturmaktadır. Anket, her ay 891 hane ile gerçekleştirilmiş olup, yıllık bazda toplam 10.688 haneyi kapsamaktadır ve Türkiye genelinde gelir ve harcama dinamiklerini temsil edici nitelikte kapsamlı veriler sunmaktadır. Ampirik analizde, gıda talep parametrelerini tahmin etmek için Working-Leser talep modeli; ev dışı gıda harcamaları için ise Heckman iki aşamalı talep modeli uygulanmıştır. Bu modeller aracılığıyla gelir değişimlerinin gıda tüketim kalıpları üzerindeki etkisi ölçülmüş; ayrıca hane halklarının sosyodemografik ve ekonomik özellikleri, gelir gruplarına göre tüketim tercihleri ve ev dışı gıda harcamalarının belirleyicileri incelenmiştir. Sonuçlar, sosyoekonomik koşullardaki iyileşmelerin ve yaşam tarzlarındaki dönüşümlerin, Türkiye’de hane halkı gıda tüketim tercihlerinde ev dışı tüketime yönelik bir kaymaya yol açtığını ortaya koymaktadır. Bu bağlamda, düşük gelirli grupların beslenme ve gıda güvenliği açısından desteklenmesi gerektiği; ev dışı gıda tüketiminde ise kalite, sağlık ve sürdürülebilirlik kriterlerinin önceliklendirilmesi gerektiği vurgulanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Ev dışı gıda tüketimi
• gıda talebi
• Heckman modeli
• Türkiye

Analysis of household food consumption behavior in Türkiye in the context of at-home and out-of-home food demand

Abstract

In developing countries, economic growth is transforming consumption habits, and this transformation is particularly evident in food consumption patterns. In this context, the shift from traditional at-home food consumption toward out-of-home consumption has emerged as a noteworthy trend. Out-of-home food consumption in Türkiye has been steadily increasing its share within total food expenditures; in contrast, the share of food expenditures in overall consumption has declined in parallel with rising household income. The objective of this study is to comparatively analyze household food consumption expenditures in Türkiye in the context of at-home and out-of-home consumption. The primary data source is the Household Budget Survey conducted by the Turkish Statistical Institute in 2023. The survey was carried out with 891 households each month, resulting in a total of 10.688 households on an annual basis, providing representative data that comprehensively reflect income and expenditure dynamics across Türkiye. In the empirical analysis, food-at-home demand was estimated using the Working–Leser model, whereas food-away-from-home expenditure was modeled through a Heckman two-stage framework. Through this model, the impact of income changes on food consumption patterns was measured; additionally, households’ sociodemographic and economic characteristics, consumption preferences by income group, and determinants of out-of-home food expenditures. The results reveal that improvements in socioeconomic conditions and transformations in lifestyles have triggered a shift in household food consumption preferences in favor of out-of-home consumption in Türkiye. In this regard, it is emphasized that low-income groups should be supported in terms of nutrition and food security, while quality, health, and sustainability criteria should be prioritized in out-of-home food consumption.

Keywords

• out-of-home food consumption
• food demand
• Heckman model
• Türkiye

Kaynakça

1. Akbay, C. (2005). Kahramanmaraş’ta hane halklarının gıda tüketim talebi ekonometrik analizi. KSÜ Fen ve Mühendislik Dergisi, 8(1): 114-121.
2. Akbay, C. (2025). Analyzing dairy product demand ın Türkiye: the role of sociodemographic factors via a Heckman model, 5th International Paris congress on applied sciences, August 4-8, 2025– Paris, France, Proceedings book, Isbn no: 979-8-89695-156-8, Liberty publishing house, Water street corridor New York, NY 10038.
3. Akbay, C., & Bilgiç, A. (2011). Türkiye’de 2003-2008 dönemlerinde tüketim harcamaları ile gıda harcamalarında meydana gelen değişimler. Tarım Ekonomisi Dergisi, 17(1), 73-79.
4. Akbay, C., Bilgiç, A., & Miran, B. (2008). Türkiye’de önemli gıda ürünlerinin talep esneklikleri. Tarım Ekonomisi Dergisi, 14(1 ve 2), 55-65.
5. Akbay, C., Bilgiç, A., & Paksoy, M. (2024). Analysis of factors affecting household food consumption away from home in Türkiye. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Tarım ve Doğa Dergisi. 27 (Ek sayı:2), 493-507. https://doi.org/10.18016/ksutarimdoga.vi.1458676.
6. Akbay, C., & Boz, I. (2005). Kahramanmaraş’ta ailelerin ev ve ev dışı gıda tüketim talebi ve tüketici davranışlarının ekonomik analizi. KSÜ Fen ve Mühendislik Dergisi, 8(1): 122-131.
7. Akbay, C., Boz, I., & Chern, W. (2007). Household food consumption in Turkey. European Review of Agricultural Economics, 34, 209-231. https://doi.org/10.1093/ERAE/JBM011.
8. Akbay, A., Tiryaki, G.Y., & Gul, A. (2007). Consumer characteristics influencing fast food consumption in Turkey, Food Control, 18(8), 904-913,

9. Anker, R., (2011). Engel’s law around the world 150 years later. University of Massachusetts Amherst PERI Political Economy Research Instıtute. Working paper Series, Number: 247. https://peri.umass.edu/wpcontent/uploads/joomla/images/publication/WP247.pdf?utm_source=chatgpt.com
10. Armagan, G. & Akbay, C. (2008). An econometric analysis of urban households’ animal products consumption in Turkey. Applied Economics, 40, 2029- 2036.
11. Bilgiç, A., & Yen, S. (2013). Household food demand in Turkey: A two-step demand system approach. Food Policy, 43, 267-277. https://doi.org/10.1016/J.FOODPOL.2013.09.004.
12. Biresselioglu, M., Kentmen-Çin, Ç., Demir, M., Savaş, Z., Solak, B., Onder, B., Çeviker-çınar, G., & Ozcureci, B. (2023). How to exploit sustainable food consumption habits of individuals: Evidence from a household survey in Izmir, Türkiye. Sustainability. 15(10), 8271. https://doi.org/10.3390/su15108271.
13. Bozoğlu, M., Bilgiç, A., Yen, S., & Huang, C. (2013). Household food expenditures at home and away from home in Turkey. Annual Meeting, August 4-6, 2013, Washington, D.C. 149737, Agricultural and Applied Economics Association. DOI: 10.22004/ag.econ.149737
14. Deaton, A. & Muellbauer, J. (1980). Economics and Consumer Behavior. Cambridge University Press.
15. Gül, A., Akbay, C., Özcicek, C., Özel, R., & Akbay, A. (2007). Expenditure pattern for food away from home consumption in Turkey. Journal of International Food & Agribusiness Marketing, 19, 31 - 43. https://doi.org/10.1300/J047v19n04_03.
16. Heckman, J. (1979). Sample selection bias as a specification error. Econometrica, 47(1), 153–161.
17. Huang, Y., Burgoine, T., White, C.M., Keeble, M., Bishop, TRP., Hammond, D., & Adams, J. (2025). Neighbourhood out-of-home food environment, menu healthiness, and their associations with meal purchasing and diet quality: a multiverse analysis. Nutritioan Journal, 24, 56. https://doi.org/10.1186/s12937-025-01119-3
18. Landais, E., Miotto-Plessis, M., Béné, C., d’Hôtel, É., Truong, M., Somé, J., & Verger, E. (2023). Consumption of food away from home in low- and middle-income countries: a systematics coping review. Nutrition Reviews, 81, 727 - 754. https://doi.org/10.1093/nutrit/nuac085.
19. Leser, C. E.V. (1963). Forms of Engel functions. Econometrica, 31(4), 694–703.
20. Ourworldindata, (2023). Share of expenditure spent on food vs. total consumer expenditure. https://ourworldindata.org/grapher/food-expenditure-share-gdp?tab=table&country=~TUR
21. Oztornaci, B., Ata, B., & Kartal, S. (2024). Analyzing household food consumption in Turkey: Using machine learning techniques. Agris on-line Papers in Economics and Informatics. https://doi.org/10.7160/aol.2024.160207.
22. TUIK (2019). Household budget survey. Turkish Statistical Institute
23. TUIK (2023). Household budget survey. Turkish Statistical Institute
24. Working, H. (1943). Statistical laws of family expenditure. Journal of the American Statistical Association, 38(221), 43–56.
25. Yayar, R., & Tekgün, B. (2021). Türkiye hanehalkı harcamalarının Engel eğrisi analizi. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 8(3), 105-125.