Öğretmenlerin İşten Kaçınma Davranışlarının Nedenleri ve Eğitim Süreçlerine Etkileri

Öz

Bu araştırma, öğretmenlerin işten kaçınma davranışlarını okul yöneticilerinin bakış açısından incelemeyi amaçlamaktadır ve temel hedefi, öğretmenlerin işten kaçınma davranışlarının nedenlerini, bu davranışların eğitim süreçlerine etkilerini ve okul iklimine olan yansımalarını ortaya koymaktır. Araştırmada nitel araştırma yöntemlerinden olgubilim (fenomenoloji) deseni kullanılmıştır. Düzce ilinde farklı eğitim kademelerinde görev yapan toplam 14 okul yöneticisi ile yarı yapılandırılmış görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Görüşmeler, yüz yüze yapılmış ve içerik analizi yöntemi ile çözümlenmiştir. Araştırma sonucunda okul yöneticilerinin, öğretmenlerdeki işten kaçınma davranışlarını farklı şekillerde tanımladıkları ve farklı tekniklerle fark ettikleri görülmüştür. Ayrıca öğretmenlerin işten kaçınma davranışlarının çok boyutlu nedenlere dayandığı tespit edilmiştir. Bu nedenler arasında içsel motivasyon eksikliği, mesleki tükenmişlik, kişisel ve psikolojik etkenler, örgütsel destek eksikliği ve iş-yaşam dengesi sorunları öne çıkmaktadır. Bununla birlikte, öğretmenlerin görev tanımları dışında kalan işleri “angarya” olarak algılamaları da önemli bir etkendir. Bu davranışlar, okul iklimi, öğretmenler arası ilişkiler ve öğrencilerin akademik başarısı üzerinde olumsuz etkiler meydana getirmektedir. İşten kaçınma davranışlarının sıklaşması eğitim-öğretim süreçlerini aksattığı gibi örgütsel yapıya da zarar vermektedir.

Anahtar Kelimeler

• İşten kaçınma
• Angarya
• Mesleki sorumluluk

Reasons of Teachers’ Job Avoidance Behaviours and Their Effects on Educational Processes

Öz

This study aims to examine teachers’ work avoidance behaviours from the perspectives of school administrators. The primary objective of the research is to identify the reasons behind teachers’ avoidance behaviours, their impacts on educational processes, and their reflections on the school climate. The study employs a qualitative research method, specifically the phenomenological design. Semi-structured interviews were conducted with a total of 14 school principals working at various educational levels in Düzce province. These interviews were carried out face-to-face and analysed using content analysis methods. The findings reveal that school administrators define and recognize teachers’ work avoidance behaviours in various ways and through different techniques. Furthermore, it was determined that teachers’ avoidance behaviours are driven by multifaceted reasons. These include a lack of intrinsic motivation, professional burnout, personal and psychological factors, insufficient organizational support, and work-life balance issues. Additionally, the perception of tasks outside formal job descriptions as “drudgery” by teachers is identified as a significant factor. Such behaviours negatively affect the school climate, relationships among teachers, and students’ academic achievements. The increasing frequency of work avoidance behaviours not only disrupts educational processes but also undermines the organizational structure.

Anahtar Kelimeler

• Work avoidance
• Drudgery
• Professional responsibility

Kaynakça

1. Akkoç, S., & Cemaloğlu, N. (2023). The relationship between teachers’ mobbing experiences, organizational silence, and organizational cynicism. International Journal of Contemporary Educational Research, 10(4), 860-874. https://doi.org/10.52380/ijcer.2023.10.4.365
2. Alfayad, Z., & Arif, L. S. M. (2017). Employee voice and job satisfaction: an application of Herzberg two-factor theory. International Review of Management and Marketing, 7(1), 150-156.
3. Atmaca, T. (2020). Öğretmenlerin toplumsal saygınlık ve imajlarına olumsuz etki eden faktörlerin incelenmesi. Yaşadıkça Eğitim, 34(1), 152-167. https://doi.org/10.33308/26674874.2020341165
4. Ayas, S., & Atmaca, T. (2023). Okullarda yaşanan kayırmacı davranış örneklerinin öğretmenlerin deneyimlerine göre incelenmesi. Erzincan Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 25(2), 262-278. https://doi.org/10.17556/erziefd.1143878
5. Bandura, A. (1977). Social learning theory. Prentice-Hall.
6. Creswell, J.W., & Poth, C.N. (2018). Qualitative inquiry and research design choosing among five approaches (4th Edition). SAGE Publications, Inc., Thousand Oaks.
7. Çarıkcı, E. (2020). Lise öğretmenlerinin duygusal emek davranışları ile işle bütünleşmeleri arasındaki ilişki. International Journal on Social Sciences, 5(2), 37-51.
8. Demerouti, E., Bakker, A. B., Nachreiner, F., & Schaufeli, W. B. (2001). The job demands-resources model of burnout. Journal of Applied Psychology, 86(3), 499–512. https://doi.org/10.1037/0021-9010.86.3.499

9. Demir-Sarıer, M. (2020). Öğretmenlerin öğretmenlik mesleğine ilişkin tutumları ile iş yaşam dengesi ve motivasyonları arasındaki ilişki. Yüksek Lisans Tezi, (YÖK Tez No: 667016), İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi, İstanbul.
10. Eisenberger, R., Huntington, R., Hutchison, S., & Sowa, D. (1986). Perceived organizational support. Journal of Applied Psychology, 71(3), 500-507. https://doi.org/10.1037/0021-9010.71.3.500
11. Erdemli, Ö. (2015). Öğretmenlerin işten geri çekilme davranışları ve çalışma etiği ile ilişkisi. Yüksek Lisans Tezi (YÖK Tez No: 381790), Ankara Üniversitesi, Ankara.
12. Gider, İ. ve Okçu, V. (2021). Eğitim örgütlerinde kayırmacılık ve işe yabancılaşma sorunsalı. Adıyaman: İKSAD Yayınevi.
13. Gökçe, A.T., & Özen, C. (2019). Görev mi angarya mı? öğretmen görüşlerine göre okulda angarya. EJERCongress 2019 Bildiri Kitabı, 78-83.
14. Güler, H. N., & Marşap, A. (2019). Günümüz organizasyonlarında duygusal emeğin tükenmişlik ve işten ayrılma niyetine etkisi: Akademisyenler üzerinde bir araştırma. Erciyes Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 53, 285-308. https://doi.org/10.18070/erciyesiibd.430797
15. Gültekin, V. M., Paksoy, H. M., & Özbezek, B. D. (2021). Öğretmenlerde psikolojik sözleşme ihlal algısının işten ayrılma niyeti ve örgütsel sinizm üzerine etkisi. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 9(120), 204-218.
16. Hobfoll, S. E. (1989). Conservation of resources a new attempt at conceptualizing stress. American Psychologist, 44(3), 513-524. https://doi.org/10.1037/0003-066X.44.3.513
17. İnanır, B., & Kavgacı, H. (2023). Öğretmenlerin işle bütünleşmeleri, okul iklimi ve öğretmen liderliği arasındaki ilişkilerin incelenmesi. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 43(3), 2031-2061. https://doi.org/10.17152/gefad.1297970
18. İnce, A., & Tulunay-Ateş, Ö. (2024). Öğretmenlerin işten ayrılma niyetinin altında yatan sebeplerin belirlenmesi. Ihlara Eğitim Araştırmaları Dergisi, 9(2), 134-149. https://doi.org/10.47479/ihead.1546670
19. Johns, G. (2010). Presenteeism in the workplace: A review and research agenda. Journal of Organizational Behavior, 31(4), 519–542. https://doi.org/10.1002/job.630
20. Kahn, W.A. (1990). Psychological conditions of personal engagement and disengagement at work. Academy of Management Journal, 33(4), 692-724. https://doi.org/10.2307/256287
21. Karademir, A., & Ören, M. (2020). Okul iklimi: Anaokulu yöneticileri ve öğretmenlerin bakış açısıyla karşılaştırmalı bir araştırma. Eğitimde Nitel Araştırmalar, 8(1), 206-236. https://doi.org/10.14689/issn.2148-2624.1.8c.1s.10m
22. Karaman-Kepenekçi, Y., Katıtaş, S., & Ökdem, M. (2024). Öğretmenlere ilişkin sessiz istifa ölçeği’nin geliştirilmesi ve öğretmenlerin sessiz istifaya ilişkin görüşlerinin çeşitli değişkenler açısından incelenmesi. Trakya Eğitim Dergisi, 14(2), 1344-1363. https://doi.org/10.24315/tred.1469047
23. Köse, A., & Uzun, M. (2020). Öğretmenlerin kendini işe verememe nedenleri üzerine fenomenolojik bir çözümleme. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 17(2), 680-728. https://doi.org/10.33437/ksusbd.716213
24. Kurtulmuş, M., & Yiğit, B. (2016). İşe yabancılaşmanın öğretmenlerin işten ayrılma niyetine etkisi. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 12(3), 860-871. https://doi.org/10.17860/mersinefd.282385
25. Kvale, S., & Brinkmann, S. (2015) Interviews: learning the craft of qualitative research interviewing (3rd Edition). Sage Publications, Thousand Oaks, CA.
26. Lassila, E. T., Timonen, V., Uitto, M., & Estola, E. (2017). Storied emotional distances in the relationships between beginning teachers and school principals. British Educational Research Journal, 43(3), 486–504. https://doi.org/10.1002/berj.3280
27. Maslach, C., & Leiter, M. P. (1997). The truth about burnout: How organizations cause personal stress and what to do about it. Jossey-Bass/Wiley.
28. Mendoza, N.B., & King, R.B. (2022). The social contagion of work avoidance goals in school and its influence on student (dis)engagement. European Journal of Psychology of Education, 37, 325–340. https://doi.org/10.1007/s10212-020-00521-1
29. Nagar, K. (2012). Organizational commitment and job satisfaction among teachers during times of burnout. Vikalpa, 37(2), 43-60. https://doi.org/10.1177/0256090920120205
30. Ntim, S.Y., Qin, J., Antwi, C.O., Aboagye, M.O., Chen, S., & Mensah, E.T. (2024). I-just-wanna-get-by” hurts teachers and their work: Linking preschool teacher identity to work withdrawals in an emerging economy. Current Psychology, 43, 2783–2798. https://doi.org/10.1007/s12144-023-04494-4
31. Rizzo, J.R., House, R.J., & Lirtzman, S.I. (1970). Role conflict and ambiguity in complex organizations. Administrative Science Quarterly, 15(2), 150–163. https://doi.org/10.2307/2391486
32. Robbins, S. P., & Judge, T. A. (2019). Örgütsel davranış (Çeviri Ed.: İnci Erdem). Ankara: Nobel Akademi.
33. Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. American Psychologist, 55(1), 68–78. https://doi.org/10.1037/0003-066X.55.1.68
34. Skaalvik, E. M., & Skaalvik, S. (2010). Teacher self-efficacy and teacher burnout: A study of relations. Teaching and Teacher Education, 26(4), 1059–1069. https://doi.org/10.1016/j.tate.2009.11.001
35. Tabak, H., Şahin, F., & Yavuz Tabak, B. (2020). Okul yöneticilerinin karar alma yaklaşımları: veriye dayalı karar almaya geçiş. Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, 24(3), 713-725.
36. Töre, E., & Miyanyedi-Şen, F. (2022). Öğretmenlerin iş yaşam dengesi ile mesleki bağlılık düzeyleri arasındaki ilişki. APJEC-Academic Platform Journal of Education and Change, 5(1), 55-74. https://doi.org/10.55150/apjec.1061953
37. Turhan, T., & İra, N. (2024). Öğretmenlerin mesleki çalışmalarında bir boşluk: etik duyarlılık. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, 62, 3480-3502. https://doi.org/10.53444/deubefd.1518091
38. Türe-Orhan, A. (2022). Sosyal kaytarma davranışına kaynakları koruma teorisi yaklaşımı. Marmara Sosyal Araştırmalar Dergisi, 17, 11-25.
39. Wang, H., Hall, N.C., & Taxer, J.L. (2019). Antecedents and consequences of teachers’ emotional labor: a systematic review and meta-analytic investigation. Educational Psychology Review, 31, 663-698. https://doi.org/10.1007/s10648-019-09475-3
40. Yıldız, B., & Aslan, H. (2023). Öğretmenlerin psikolojik iyi oluşları ile erteleme davranışları arasındaki ilişki. APJEC-Academic Platform Journal of Education and Change, 6(2), 246-278. https://doi.org/10.55150/apjec.1375474
41. Yürür, Ş. (2011). Öğrenilmiş güçlülük, kıdem ve medeni durumun duygusal tükenmedeki rolü: kaynakların korunması teorisi kapsamında bir analiz. Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 25(1), 107-126.