Okul Öncesi Dönem Çocuklarının Deprem Kavramına İlişkin Algıları: Bir Metafor Analizi

Yıl 2026, Cilt: 26 Sayı: 1, 19 - 42, 25.03.2026

Selin Yavuz , Ayşe Dilek Öğretir Özçelik

https://doi.org/10.17240/aibuefd.2026..-1676927

https://izlik.org/JA58TR89JB

Öz

Doğal afetler, özellikle çocuklar üzerinde travmatik etkilere yol açabilen yıkıcı olaylardır. Çocukların depremi nasıl anlamlandırdıklarını, bu olayla ilgili duygularını ve düşüncelerini metaforlar aracılığıyla ortaya koymak çalışmanın temel hedefidir. Araştırma, 2023-2024 eğitim öğretim yılında Ankara ilinde 48-72 aylık yetmiş iki çocukla gerçekleştirilmiştir. Veri toplama aracı olarak araştırmacılar tarafından geliştirilmiş olan "Deprem Metafor Analizi Formu" kullanılmıştır. Çocuklara formda yer alan yarı yapılandırılmış sorular yöneltilmiş ve verilen cevaplar aynen kaydedilmiştir. Elde edilen veriler renkler, müzikler, hayvanlar, bitkiler, mevsimler, duygular ve zaman kavramları kullanılarak betimsel analiz ve içerik analizi yöntemiyle değerlendirilmiştir. Çocukların depremleri en sık toprak tonları ve özellikle kırmızı ve siyah gibi ölüm ve korkuyu çağrıştıran renklerle ilişkilendirdiği görülmüştür. Müzikle ilgili tepkileri incelendiğinde, çocukların sıklıkla depremlerin “Farklı bir müzik” olabileceği görüşünü ya da “Deprem müzik olmaz” fikrini belirttikleri görülmüştür. Hayvanlar kategorisinde çocukların depremi “Vahşi hayvanlar” olarak belirttikleri ortaya konulmuştur. Bitkiler söz konusu olduğunda ise çocukların depremleri “Çim” olarak tanımladığı tespit edilmiştir. Çocuklar, depremi en çok “Kış” mevsimine benzetmiştir. Duygular konusunda ise çocukların depremi öncelikle “Korku, öfke ve üzüntü” gibi olumsuz duygularla ve “Mutluluk” duygusu ile ilişkilendirdikleri görülmüştür. Son olarak, çocukların depremi en fazla “Gündüz” ile ilişkilendirdikleri ortaya konulmuştur. Araştırma bulguları, çocukların depremi genellikle olumsuz duygularla ilişkilendirdiğini ve bu olayı korkutucu bir deneyim olarak algıladığını göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

Okul Öncesi , Çocuk , Deprem , Metafor , Algı

Preschool Children's Perceptions of The Concept of Earthquake: A Metaphor Analysıs

https://izlik.org/JA58TR89JB

Öz

Natural disasters constitute profoundly disruptive phenomena that exert severe psychological and social consequences, with children representing one of the most vulnerable groups to such traumatic experiences. The principal aim of this study is to investigate how children conceptualize earthquakes and examine the affective and cognitive dimensions of their responses through metaphoric expressions. We conducted this research with a sample of seventy-two children, aged between forty-eight and seventy-two months, enrolled in preschools in Ankara during the 2023–2024 academic year. We collected the data through the "Earthquake Metaphor Analysis Form," a research instrument designed and validated by the investigators for this study. We presented semi-structured prompts embedded within the form to children and documented their responses verbatim. We subsequently subjected the resulting corpus of data to descriptive and content analyses, with particular attention to categories such as colors, musics, animals, plants, seasons, emotions, and temporal constructs. We observed that children most frequently associated earthquakes with earth tones and colors that conveyed death and fear, particularly red and black. When we analyzed their responses concerning music, we found that children often expressed the idea that earthquakes represent "different music" or that "earthquake is not music." In the category of animals, we observed that children most commonly compared earthquakes to "wild animals." When considering plants, we identified that children frequently described earthquakes as "grass." Regarding seasons, we noted that children most often likened earthquakes to "winter." Regarding emotions, we observed that children primarily associated earthquakes with negative feelings such as fear, anger, and sadness, though some children also connected the experience to "happiness." Finally, in the temporal domain, we found that children most often described earthquakes in relation to "daytime." Our findings demonstrate that children construct metaphoric associations between earthquakes and negative emotions, framing the event as a frightening experience.

Anahtar Kelimeler

Preschool , Children , Earthquake , Metaphor , Perception

Kaynakça

• AFAD: Afet ve acil durum merkezi, https://afad.gov.tr/afadem/dogal-afetler, (Access date: 20.008.2025).
• Ak, B. (2014). Determination and evaluation of effects of earthquake on school age children's (6–12 years old) behaviours. Procedia-Social and Behavioural Sciences, pp. 152, 845–851. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2014.09.332
• Akar, T. ve Öğretir Özçelik, A. D. (2017). İlkokul dördüncü sınıf bilgilerinin ceza ve kural kavramlarına ilişkin algılarının metaforlarla analiz edilmesi. Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 4(3), 154-179. https://doi.org/10.30803/adusobed.341727
• Akaroğlu, E. G., & Dereli, E. (2012). Okul öncesi çocukların görsel algı eğitimlerine yönelik geliştirilmiş eğitici oyuncakların çocukların görsel algılarına etkisi. Zeitschrift Für Die Welt Der Türken/Journal Of World Of Turks, 4(1), 201-222.
• Aker, A. T. (2012). Temel sağlık hizmetlerinde ruhsal travmaya yaklaşım. Ankara: Türkiye Psikiyatri Derneği Ruhsal Travma ve Afet Psikiyatrisi Çalışma Birimi Yayını.
• Akman, A., & Yıldırım, S. (2022). Okulöncesi öğrencilerinde afet yönetimine dair bir gözlem: Iğdır’da bir ilkokul örneği. Anasay(21), 341-355. https://doi.org/10.33404/anasay.1156639
• Aküzüm, C., Aküzüm, L., & Dervişoğlu, N. (2024). Dikkat! Depremde çocuklar var: Deprem kavramına yönelik BİLSEM öğrencilerinin metaforik algıları. Turkish Journal of Educational Studies, 11(3), 255-273. https://doi.org/10.33907/turkjes.1504252
• Alipour, F., & Ahmadi, S. (2020). Social support and posttraumatic stress disorder (PTSD) in earthquake survivors: A systematic review. Social Work in Mental Health, 18(5), 501–514. https://doi.org/10.1080/15332985.2020.1795045
• Arslan M. M., and Bayrakçı M. (2006). Metaforik düşünme ve öğrenme yaklaşımının eğitim/öğretim açısından incelenmesi. Milli Eğitim, 35(171): 100-108.
• Atsumi T., Seki Y., & Yamaguchi H. (2019). The generative power of metaphor: Long-term action research on disaster recovery in a small Japanese village. Disasters, 43(2), 355-371. https://doi.org/10.1111/disa.12314
• Ayvacı, H. Ş., Bülbül, S., & Bebek, G. (2021). Okul öncesi dönem çocuklarının çevre sorunları kavramına yönelik metaforik algıları ve görüşleri. Manisa Celal Bayar Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 9(1), 117-132. https://doi.org/10.52826/mcbuefd.922632
• Baytiyeh, H., & Ocal, A. (2016). High school student’s perceptions of earthquake disaster: A comparative study of Lebanon and Turkey. International Journal of Disaster Risk Reduction, vol.18, 56–63. https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2016.06.004
• Bateman, A., & Danby, S. (2013). Recovery from an earthquake: Early childhood teachers and children collaboratively telling stories about their experiences. Disaster Prevention and Management, 22(5), 467–479. https://doi.org/10.1108/DPM-10-2013-0177
• Bıçakcı, A. B., & Ergüney Okumuş, F. E. (2023). Depremin psikolojik etkileri ve yardım çalışanları. Avrasya Dosyası, 14(1), 206-236.
• Bronfenbrenner, U. (1986). Ecology of the family as a context for human development: Research perspectives. Development Psychology, 22, 723- 742.
• Bronfenbrenner, U. (2004). Making human beings human: Bioecological perspectives on human development. USA: SAGE Publications, Inc.
• Bronfenbrenner, U. & Morris, P. A. (2006). The bioecological model of human development. In Damon, W. &Lerner, R. M. (Eds), Handbook of Childpsychology. New York: JohnWiley&Sons.
• Chrisman, A. & Dougherty, J. (2014). Mass trauma: Disasters, terrorism, and war. Child and Adolescent Psychiatric Clinics of North America, 23(2), 257–279. http://dx.doi.org/10.1016/j.chc.2013.12.004
• Cornelli Sanderson, R., Gross, S., Sanon, J. G., & Janairo, R. (2016). Building resilience in children and their communities following disaster in a developing country: Responding to the 2010 earthquake in Haiti. Journal of Child & Adolescent Trauma, 9(1), 31–41. DOI 10.1007/s40653-015-0077-5
• Creswell, J. W. (2017). Araştırma deseni (4. baskı) (S. B. Demir, Trans.). Ankara: Eğiten. Değirmenci, Y. (2019). Sınıf öğretmeni adaylarının “Doğal afet” kavramına ilişkin geliştirdikleri metaforların incelenmesi. International Journal of Geography and Geography Education, (39), 83-94. https://doi.org/10.32003/iggei.488627
• Edemen, M., Okkay, M., Tugrul, R., Kurt, M. Ş., Bircan, O., Yoldaş, H., Necimoğlu Güzel, M., & Aslan, A. (2023). Deprem nedir? Nasıl oluşur? Türkiye’de oluşmuş depremler ve etkileri nelerdir? Depremlere karşı alınabilecek tedbirler hususunda öneriler. International Journal Of Socıal Humanıtıes Scıences Research, 10(93), 719-734. https://doi.org/10.26450/jshsr.3584
• Emen, M., & Aslan, D. (2018). An investigation of preschoolers’ perceptions about science and mathematics through metaphors. European Journal of Education Studies, 4(10), 110–127. http://dx.doi.org/10.5281/zenodo.1311803
• Ergünay, O. (2007). Türkiye’nin afet profili. TMMOB Afet Sempozyumu 5(7), 1–14.
• Ertürk Kara, H. G. (2015). Okul öncesi eğitimi öğretmen adaylarının okul öncesi eğitim kavramına ilişkin metaforları. Erzincan Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 16(2), 104-120. https://doi.org/10.17556/jef.31434
• Fivush, R., McDermott Sales, J., Goldberg, A., Bahrick, L., & Parker, J. (2004). Weathering the storm: Children's long-term recall of Hurricane Andrew. Memory, 12(1), 104–118. https://doi.org/10.1080/09658210244000397
• Gergen, K. J. (1982). Toward Transformation in Social Knowledge. Springer-Verlag, New York, NY.
• Glesne, C. (2020). Nitel araştırmaya giriş (A. Ersoy & P. Yalçınoğlu, Trans. Ed.). Ankara: Anı. (Original work published in 1992).
• Girmen, P. (2007). İlköğretim öğrencilerinin konuşma ve yazma sürecinde metaforlardan yararlanma durumları (Doktora tezi, Anadolu Üniversitesi).
• Gordon, N., Farberow, N. L., & Maida, C.A. (1999). Children and Disasters. Philadelphia, PA: Brunner and Mazel Publication.
• Guest, G., Bunce, A., & Johnson, L. (2006). How many interviews are enough? An experiment with data saturation and variability. Fields Methods, 18(1), 59-82. https://doi.org/10.1177/1525822X05279903
• Izadkhah, Y. O., & Gibbs, L. (2015). A study of preschoolers' perceptions of earthquakes through drawing. International Journal of Disaster Risk Reduction, pp. 14, 132–139. https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2015.06.002
• Işıklı, S. ve Tüzün, Z. (2017). Afetlerin Akut Dönem Psikolojik Etkilerine Yönelik Psikososyal Müdahale Yaklaşımları. Türkiye Klinikleri Psikoloji-Özel Konular, 2(3), 180-188.
• İlgar, S. C., & İlgar, M. Z. (2014). Nitel veri analizinde bilgisayar programları kullanılması. İZÜ Sosyal Bilimler Dergisi, 3(5), 31-78. https://hdl.handle.net/20.500.12436/159
• Kahraman, B. S., Demirhan, F., & Erdoğan, T. E. (2023). 6th February Kahramanmaraş earthquake metaphor study of teachers’ perception of the earthquake, place of living and future. International Journal Trends and Developments in Education, 3(2), 15-39.
• Karabey, T., & Aras, M. (2022). Metaphoric perceptions of emergency aid and disaster management students regarding “Earthquake”: A case study of Turkey. International Journal of Caring Sciences, 15(2), 1513. DOI: 10.2139/ssrn.3898491
• Karademir, A., & Demirel, B. (2020). 48-69 aylık çocukların çizimlerinde “Öğretmen”: Bir metafor çalışması. Fırat University Journal of Social Sciences, 30(2), 189-201. https://doi.org/10.18069/firatsbed.734548
• Karaırmak, Ö., & Aydın, G. (2008). Brief report: Reducing earthquake-related fears in victimized and non-victimized children. The Journal of Genetic Psychology, 169(2), 177-186.
• Karakuş, U. (2014). Depremi yaşamış ve yaşamamış öğrencilerinin deprem algılarının, metafor analizi ile incelemesi. Doğu Coğrafya Dergisi, 18(29), 97-116. https://doi.org/10.17295/ataunidcd.31309
• Kaya, H. (2010). Metaphors developed by secondary school students towards “earthquake” concept. Educational Research and Review, 5(11), 712-718.
• Kısaç, İ. and A.D. It teaches. (2001). Short and long term effects of the earthquake on anxiety levels of the people who live in Sakarya (Turkey). ESTSS Seventh European Conference on Traumatic Stress, 26-2 May Edinburgh, Scotland.
• Kinoshita, I., & Woolley, H. (2015). Children's play environment after a disaster: The Great East Japan Earthquake. Children, 2(1), 39–62. https://doi.org/10.3390/children2010039
• Levine, P. M. (2005). Metaphors and ımages of classrooms. Kappa Delta Pi Record, 41(4), 172–175. https://doi.org/10.1080/00228958.2005.10532066
• Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (2013). The Constructivist Credo. New York: Routledge.
• Margolin, G., Ramos, M. C., & Guran, E. L. (2010). Earthquakes and children: The role of psychologists with families and communities. Professional Psychology: Research and Practice, 41(1), https://doi.org/10.1037/a0018103
• Miles, M. B. & Huberman, M. A. (1994). Qualitative Data Analysis, Sage Publications, London.
• Özcan, F. Ö., & Ateş Duru, Ö. (2021). Doğal afetlerde gıda ihtiyaç durumunun değerlendirilmesi ve beslenme müdahaleleri: Deprem örnekleri açısından incelenmesi. Sağlık Akademisyenleri Dergisi, 8(4), 337-341. DOI: 10.52880/ sagakaderg.882296
• Özsarı, E., & Öğretir Özçelik, A. D. (2021). İlkokula devam eden çocukların olumlu ve olumsuz duygular ve bağlanma metaforlarının incelenmesi. Milli Eğitim Dergisi, 50(232), 89-104. https://doi.org/10.37669/milliegitim.731043
• Patton, M. Q. (2002). Qualitative Research & Evaluation Methods (3rd ed.). London: Sage.
• Piaget, J. (1962). Play, Dreams, and Imitation in Childhood. New York: Norton.
• Proctor, L. J., Fauchier, A., Oliver, P.H., Ramos, M.C., Rios, M., & Margolin, G. (2007). Family context and young children's responses to earthquakes. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 48 (9), 941–949. https://doi.org/10.1111/j.1469-7610.2007.01771.x
• Ramazan, O., & Öveç, Ö. (2017). 66-72 aylık çocukların sevgi, mutluluk, korku, üzüntü duygularını tanımlama durumlarının ve resmederken kullandıkları renklerin incelenmesi. Journal of Uludag University Faculty of Education, 30(1), 265-289.
• Saatçi, G., Saatçi, T., & Köstekçi, M. (2024). Kahramanmaraş depreminden etkilenen çocukların deprem kavramına ilişkin metaforik algıları. Avrasya Sağlık Bilimleri Dergisi, 7(3), 177-187. https://doi.org/10.53493/avrasyasbd.1403027
• Saban, A. (2008). İlkokul öğretmenlerinin ve öğrencilerinin bilgi kavramına ilişkin zihinsel imgeleri. İlköğretim Çevrimiçi, 7 (2), 421-455.
• Savi Çakar, F. (2021). Kriz, travma ve yas ile ilgili kavramsal çerçeve. F. Savi Çakar (Ed.), Çocuk ve ergenlerde travma, kayıp ve yas danışmanlığı kuram ve uygulamaları içinde (ss. 4-18). Ankara: Pegem Akademi.
• Shaw, J. A., Espinel, Z., & Shultz, J. M. (2012). Care of children exposed to the traumatic effects of disaster. American Psychiatric Pub. 1–16.
• Solomon, C., & Grimley, M. (2011). Metaphors used by year 5 and 6 children to depict their beliefs about maths. Mathematics: Traditions and [New] Practices Conference. Alice Springs, Australia.
• Soygüt, M. B., Gündoğdu, H., Kılıç, Z., & Tekin, E. Ö. (2023). Deprem bölgesinde çocuk olmak. Reflektif sosyal bilimler dergisi, 4(2), 419-435. DOI: 10.47613/reflektif.2023.114
• Szente, J. (2018). "Introduction: Assisting young children caught in disasters," J. Szente (ed.), Assisting Young Children Caught in Disasters: Multidisciplinary Perspectives and Interventions, (ss. 1-5) Cham: Springer International Publishing.
• Tekin, Ö., & Dikmenli, Y. (2021). Sınıf öğretmeni adaylarının afet bilinci algısı ve deprem bilgi düzeylerinin incelenmesi. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(1), 258-271. https://doi.org/10.31592/aeusbed.811043
• Tuncer, N., Sözen, Ş., & Sakar, Ş. (2021). Okul öncesi eğitimde deprem farkındalığı: Deprem benden küçüksün” projesi, Tokat ili örneği. International Journal of Educational Spectrum, 3(1), 1-27. https://doi.org/10.47806/ijesacademic.756668
• Veenema, T. G., & Schroeder-Bruce, K. (2002). The aftermath of violence: Children, disaster, and posttraumatic stress disorder. Journal of Pediatric Health Care, 16(5), 235-244. https://doi.org/10.1067/mph.2002.126869
• Yelboğa, N. (2023). Kahramanmaraş depremi özelinde travmatik yas ve sosyal hizmetin yas danışmanlığı müdahalesi. Uluslararası Toplumsal Bilimler Dergisi, 7(1), 97-121. http://dx.doi.org/10.30830/tobider.sayi.13.6
• Yıldırım, A., and Şimşek, H. (2006). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (5th ed.). Ankara: Seçkin Yayıncılık.
• Yıldırım, A. & Şimşek, H. (2018). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (11th ed.). Ankara: Seçkin Yayıncılık.
• Yıldırım, A. & Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (12th ed.). Ankara: Seçkin Yayıncılık
• Yılmaz, H. & Arslan, E. (2023). Okul öncesi dönemdeki çocukların gözünden deprem. M. Bulut ve Z. Karacagil (Eds.), Sosyal Bilimlerde Güncel Tartışmalar 12 içinde (ss. 1256- 1267). Ankara: Bilgin Kültür Sanat Yayınları.
• Yolcu, M. ve Bekler, T. (2020). Deprem kültürü ve farkındalık çalışmaları: Şili ve Elazığ depremlerinin karşılaştırılması. Lapseki Meslek Yüksekokulu Uygulamalı Araştırmalar Dergisi, 1(2), 71-82.