İlkokul Dönemindeki Çocukların Eleştirel Düşünme Eğilimi ve Çocuk Hakları Konusundaki Bilinç Düzeyi Arasındaki İlişkinin İncelenmesi

Yıl 2026, Cilt: 26 Sayı: 1, 120 - 137, 25.03.2026

Ayşe Sena Bilgin , Hatice Yalçın

https://doi.org/10.17240/aibuefd.2026..-1678201

https://izlik.org/JA84PU75EZ

Öz

İlkokul 3. ve 4. sınıfta öğrenim gören çocukların eleştirel düşünme eğilimi ile çocuk hakları konusundaki bilinç düzeyleri arasındaki ilişkiyi belirlemeye yönelik olan bu çalışma ilişkisel tarama modelinde yapılmıştır. Araştırmanın örneklemi, ilkokul 3. ve 4. sınıfta öğrenim gören, herhangi bir özel gereksinimi bulunmayan çocuklardır. Veri toplama sürecinde, çalışma grubuna “Demografik Bilgi Formu”, “Çocuk Hakları Ölçeği” ve “İlkokul Öğrencileri İçin Eleştirel Düşünme Eğilimleri Ölçeği” uygulamıştır. Elde edilen verilerin istatistiksel analizi SPSS 22.0 ile yapılmıştır. Çalışma grubundaki çocukların demografik değişkenlere göre çocuk hakları farkındalığı ve eleştirel düşünme eğilimleri, t testi ile analiz edilmiştir. Gruplar arasında anlamlı düzeyde farklılaşmanın olup olmadığını ölçmek amacıyla Anova testi yapılmıştır. Elde edilen bulgulara göre kızların şüphecilik, açık fikirlilik ve eleştirel düşünme eğilimi ortalamasının, erkeklere göre anlamlı olarak daha yüksek olduğu belirlenmiştir. Anne baba ile birlikte yaşayanların çocuk hakları konusundaki bilgi düzeyi, tek ebeveynli çocuklara göre daha fazladır. Anne ve baba eğitim düzeyi yüksek olan ve daha önce çocuk hakları konusunda eğitim alan çocukların eleştirel düşünme eğilimleri daha yüksektir. Tek çocuk olan katılımcıların merak düzeyi, diğer bütün katılımcılardan anlamlı olarak daha düşüktür. Her gün kitap okuyan katılımcıların şüphecilik, merak ve eleştirel düşünme düzeyinin daha yüksek olduğu belirlenmiştir.

Anahtar Kelimeler

İlkokul , Eleştirel Düşünme , Eleştirel Düşünme Eğilimleri , Çocuk Hakları , Çocuk Gelişimi

Examining the Relationship Between Primary School Children's Critical Thinking Tendencies and Their Awareness Levels on Children's Rights

https://izlik.org/JA84PU75EZ

Öz

This study was conducted using the relational screening model to determine the relationship between the critical thinking tendencies of children studying in the 3rd and 4th grades of primary school and their awareness levels on children's rights. The sample of the study consisted of children studying in the 3rd and 4th grades of primary school and without any special needs. During the data collection process, the forms “Demographic Information Form”, “Children's Rights Scale” and “Critical Thinking Tendencies Scale for Primary School Students” were applied to the study group. The statistical analysis of the obtained data was performed using SPSS 22.0. Children's rights awareness and critical thinking tendencies of the children in the study group according to their demographic variables were analyzed using the t-test. Anova test was conducted to test whether there was a significant difference between the groups. According to the findings, it was determined that the mean scores of scepticism, open-mindedness and critical thinking tendencies of girls were significantly higher than those of boys. Children whose parents have higher levels of education and who have previously received training on children's rights have higher critical thinking tendencies. The curiosity levels of participants who are only children are significantly lower than all other participants. It was determined that the participants who read books every day had higher levels of scepticism, curiosity and critical thinking.

Anahtar Kelimeler

Primary School , Critical Thinking , Children's Rights , Child Development

Kaynakça

• Adhav, S. (2016). Study of human rights generations with special reference to fourth generation human rights. PE Society’s Modern Law College’s Law Journal, 4(1), 9–13.
• Akar, C., & Uluçınar, U. (2023, Kasım 9–12). İlkokul 3. ve 4. sınıf öğrencileri için Eleştirel Düşünme Eğilimleri Ölçeğinin yenilenmesi. 21. Uluslararası Sınıf Öğretmenliği Eğitimi Sempozyumu, Antalya/Kemer.
• Akbıyık, C. (2002). Eleştirel düşünme eğilimleri ve akademik başarı [Yüksek lisans tezi, Hacettepe Üniversitesi].
• Akgül, M. Ş. (2018). İlkokul 3. ve 4. sınıf öğrencilerinin çocuk hakları konusundaki bilinç düzeylerinin belirlenmesi: Bir ölçek geliştirme çalışması [Doktora tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü].
• Akınoğlu, O. (2001). Eleştirel düşünme becerilerini temel alan fen bilgisi öğretiminin öğrenme ürünlerine etkisi [Doktora tezi, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü].
• Alderson, P. (2008). Young children’s rights: Exploring beliefs, principles and practice (2nd ed.). JKP. Alexander, P., Dinsmore, D., Fox, E., Peterson, E., Loughlin, S., Maggioni, L., Parkinson, M. M., & Winters, F. (2011). Higher order thinking and knowledge. In G. Schraw & D. R. Robinson (Eds.), Assessment of higher order thinking skills (pp. 47–88). IAP.
• Ay, Ş., & Akgöl, H. (2008). Eleştirel düşünme gücü ile cinsiyet, yaş ve sınıf düzeyi. Kuramsal Eğitimbilim, 1(2), 65–75. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/304497
• Ballew, M., Pearson, A., Goldberg, M., Rosenthal, A., & Leiserowitz, A. (2020). Does socioeconomic status moderate the political divide on climate change? The roles of education, income, and individualism. Global Environmental Change, 60, 102024. https://doi.org/10.1016/j.gloenvcha.2019.102024
• Barnabe, F., Armenia, S., Nazir, S., & Pompei, A. (2023). Critical thinking skills enhancement through system dynamics-based games: Insights from the project management board game project. Systems, 11(11), 554. https://doi.org/10.3390/systems11110554
• Berthold, S. M. (2015). Human rights-based approaches to clinical social work. Springer.
• Christie, B., Beames, S., & Higgins, P. (2016). Context, culture and critical thinking: Scottish secondary school teachers’ and pupils’ experiences of outdoor learning. British Educational Research Journal, 42(3), 417–437.
• Chijioke, U. C., & Offiah, P. F. C. (2013). The relationship between senior secondary school students’ analytical skills and their achievement in chemistry in Anambra State. International Journal of Engineering Science Invention, 2(7), 44–57.
• Children’s Rights Report: April 2020–March 2023. (2023). https://www.careinspectorate.com/images/documents/7329/Childrens%20rights%20report.pdf
• Cousins, W., & Milner, S. (2007). Children’s rights: A cross-border study of residential care. Irish Journal of Psychology, 27, 88–96.
• Cranston, J., & Janzen, M. D. (2017). A critical approach to teaching about, through, and for human rights. The Canadian Journal for the Scholarship of Teaching and Learning, 8(3), 1–18. http://ir.lib.uwo.ca/cjsotl_rcacea/vol8/iss3/2
• Crowley, K. (2020). Child development (Ş. Ceylan, Çev. Ed.). Atlas Akademik Basım Yayın Dağıtım.
• Çıngı, H. (1994). Örnekleme kuramı (2. baskı). Hacettepe Üniversitesi Basımevi.
• Davidsen, P. I., & Spector, J. M. (2015). Critical reflections on system dynamics and simulation/gaming. Simulation & Gaming, 46(4–5), 430–444.
• Douzinas, C. (2015). Hukuk, adalet ve insan hakları: Eleştirel bir yaklaşım (R. Sağlam & K. Akbaş, Çev., 2. baskı). Nota Bene Yayınları.
• Eigenauer, J. (2024). Mindware: Critical thinking in everyday life. Journal of Intelligence, 12(2), 17. https://doi.org/10.3390/jintelligence12020017
• Gülle, M., & Beyleroğlu, M. (2017). Eleştirel düşünme ve empati. Efil Yayınevi.
• Gültekin, M., Bayır, G. Ö., & Dinç, M. (2016). Haklarımız var: Çocukların gözünden çocuk hakları. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8(24), 971–1005.
• Karakaş, B., & Çevik, Ö. C. (2016). Çocuk refahı: Çocuk hakları perspektifinden bir değerlendirme. Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 18(3), 887–906.
• Metin, M. (2014). Kuramdan uygulamaya eğitimde bilimsel araştırma yöntemleri. Pegem Akademi.
• Misrom, N. S., Abdurrahman, M. S., Abdullah, A. H., Osman, S., Hamzah, M. H., & Fauzan, A. (2020). Enhancing students’ higher-order thinking skills through an inductive reasoning strategy using GeoGebra. International Journal of Emerging Technologies in Learning, 15(3), 156–179.
• Munzur, F. (1999). Türk dili ve edebiyatı ders kitaplarında eleştirel düşünme eğitimi üzerine bir değerlendirme [Yüksek lisans tezi, Ankara Üniversitesi].
• Özdemir-Doğan, G. (2017). Çocuk hakları eğitiminde uzman sınıf öğretmenlerinin perspektifinden etkili çocuk hakları eğitimi: Anlayışlar ve uygulamalar [Yüksek lisans tezi, Gaziantep Üniversitesi].
• Özyurt, M., Baştopçu, G., Barcına, F., & Deviren, G., & Atile, H. (2018). İlkokul öğrencilerinin eleştirel düşünme becerilerinin çeşitli değişkenler açısından incelenmesi. Kastamonu Education Journal, 26(5), 1509–1518. http://dx.doi.org/10.24106/kefdergi.2132
• Phillips, C. R., Chesnut, R. J., & Rospond, R. M. (2004). The California critical thinking instruments for benchmarking, program assessment, and directing curricular change. American Journal of Pharmaceutical Education, 68(4), 1–8.
• Purnami, W., Sarwanto, S., Suranto, S., Suyanti, R. D., & Mocerino, M. (2021). Investigation of the Science Technology Ecocultural Society (STEcS) model to enhance eco-critical thinking skills. Journal of Innovation in Educational and Cultural Research, 2(2), 77–85.
• Richmond, J. E. D. (2007). Bringing critical thinking to the education of developing country professionals. International Education Journal, 8(1), 1–29.
• Saputri, A. C., Sajidan, Rinanto, Y., Afandi, & Prasetyanti, N. M. (2019). Improving students’ critical thinking skills in cell-metabolism learning using stimulating higher order thinking skills model. International Journal of Instruction, 12(1), 327–342.
• Seidman, I. (2013). Interviewing as qualitative research: A guide for researchers in education and the social sciences. Teachers College Press.
• Şahinel, S. (2015). Eleştirel düşünme. In Ö. Demirel (Ed.), Eğitimde yeni yönelimler (ss. 123–136). Pegem Akademi.
• Taleb, H., & Chadwick, C. (2016). Enhancing student critical and analytical thinking skills at a higher education level in developing countries: Case study of the British University in Dubai. Journal of Educational and Instructional Studies in the World, 6(1), 168–175.
• Uluçınar, U., & Akay, C. (2021). İlkokul öğrencileri için eleştirel düşünme eğilimleri ölçeği: Bir ölçek geliştirme çalışması. Third Sector Social Economic Review, 56(3), 2031–2047. http://dx.doi.org/10.15659/3.sektor-sosyal-ekonomi.21.09.1673
• Widana, I. W., Parwata, I. M. Y., Parmithi, N. N., Jayantika, I. G. A. T., Sukendra, K., & Sumandya, I. W. (2018). Higher order thinking skills assessment towards critical thinking on mathematics lesson. International Journal of Social Sciences and Humanities, 2(1), 24–32.
• Yalçın, H. (2010). Çocuk gelişimi. Nobel Yayın.
• Yeşilpınar, M., & Doğanay, A. (2014). Sınıf öğretmenleri ve öğretmen adaylarının eleştirel düşünmenin öğretimine yönelik öz-yeterlik algıları. Çukurova Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 43(2), 57–58.
• Zmigrod, L. (2022). A psychology of ideology: Unpacking the psychological structure of ideological thinking. Perspectives on Psychological Science, 17(5), 1072–1092.