Terbiyeden Pedagojiye: Ahlak Kitaplarından Matbuata Osmanlı Devleti’nde Eğitim Mantığının Değişimi (1860 -1908)

Yıl 2025, Cilt: 25 Sayı: 4, 2600 - 2621, 15.12.2025

Şaban Demir

https://doi.org/10.17240/aibuefd.2025..-1678933

Öz

XIX. yüzyılda Osmanlı Devleti’nde toplumla devlet arasındaki bürokratik yapının niteliği radikal biçimde değişmiştir. Toplumun bürokratik kanallarla ilişki kurma gerekliliği zaruri hâle gelmişken bürokrasi ve dolayısıyla devletle kurulacak ilişkiler de toplumun yeni niteliklere sahip olmasını bir ihtiyaç haline getirmiştir. Okuryazarlık, Osmanlı Devleti’nin on dokuzuncu yüzyılda toplumla ilişkisinde kritik bir noktaya evrilmiştir. Toplumun evrimini hızlandırmak içinse çocuklara özel bir önem atfedilmiştir. Çünkü, istikbal çocuklarda aranmıştır. Çocuğa yönelik algının değişmesiyle geleneğe dayalı terbiye metotlarından dönemi adına yeni bir bilim dalı olan pedagojiye doğru bir yönelim başlamıştır. Çocuğa bakış açısındaki değişim, geçmiş yüzyıllarda hâkim olan çocuğu topluma uyumlu hâle getirme anlayışının yerini, toplumu çocuğa yaklaştırma anlayışına bırakmıştır Çocuğa verilecek bakım ve terbiye çocuğun biyolojik ve–psikolojik gelişiminin anlaşılmaya çalışılmasını gerekli kılmıştır. Terbiye kavramı giderek dönemin pedagojik anlayışı doğrultusunda yeniden yorumlanmıştır. Çocuğun dünyası keşfedildikçe ailenin ve okulun mantığı da buna göre kurgulanmıştır. Ayrıca, okul ile aile arasındaki mesafe zamanla azaltılarak daha yakın bir iş birliği ortamı oluşturulmuştur Dönemin matbuatında, annelere ve babalara yönelik olarak çocukluk ve çocuk yetiştirme konularında öğretici nitelikte yazılar yayımlanmıştır. Terbiye kavramı toplumsal hafızada karşılık bulan bir kavram olduğu için pedagojik metotların toplumsal yapıda karşılık bulması için kolaylaştırıcı bir işlev üstlenmiştir. Bu çalışmada matbuat merkezinde ailede ve okulda değişen çocuk yetiştirme metotları ele alınmıştır. Bu süreci takip edebilmek için amacıyla dönemin gazeteleri ve mecmuaları taranmış, konuyla ilgili yazılar değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Çocukluk , Terbiye , Pedagoji , Eğitim

From Nurture to Pedagogy Changes in the Logic of Education in the Ottoman Empire From Ethics Books to Press (1860 -1908)

Öz

In the 19th century, the nature of the bureaucratic structure between society and the state in the Ottoman Empire changed radically. The need for society to establish relations through bureaucratic channels became essential. The relationship that had to be established with the bureaucracy, and thus with the state, made it necessary for society to have new skills. Literacy became a critical point in the relationship between the Ottoman state and society in the nineteenth century. In order to accelerate the development of society, special importance was attached to children. Children were seen as the future. With the change in the perception of the child, there was a shift from traditional methods of education to pedagogy, a new branch of science. The change in the child's perspective brought society closer to the child, instead of the logic of harmonising society in previous centuries. The care and education to be given to the child made it necessary to try to understand the bio-psychological development of the child. As the child's world was discovered, the logic of the family and the school was constructed accordingly. The distance between school and family was also reduced. The periodical press of the time published instructive articles for mothers and fathers on childhood and education. Since the concept of upbringing is a concept that finds a response in social memory, it assumed a facilitating function for pedagogical methods to find a response in the social structure. This study analyses the changes in child rearing in the family and at school in the centre of the printing press.

Anahtar Kelimeler

Childhood , Manners , Pedagogy , Education

Kaynakça

• Ahmet Cevdet Paşa. (1892), Tarih –i cevdet 12. Dersaadet Matbaası.
• Ahmet Mithat Efendi. (2016). Çocuk melakat –ı uzviye ve ruhiyesi. Dergah Yayınları. (Eserin orijinali 1900 yılında basılmıştır.
• Antel, S.C. (1940). Tanzimat maarifi. Tanzimat I. (ss. 441 -461).Maarif Vekaleti.
• Araz, Y. (2017). Osmanlı toplumunda çocuk olmak. (2. basım). Kitap Yayınevi.
• Aytaç, A.M. (2015), Ailenin serencamı (3. baskı). Dipnot Yayınları.
• Badinter, E. (1992). Annelik sevgisi. (Çev. Çelik, K). Afa Yayınları. (Orijinal çalışma 1982 yılında yayınlandı.)
• Bayly, C.A. (2018). Modern dünyanın doğuşu. (Çev. Şellaki, M.N, 2. baskı). Ayrıntı Yayınları. (Orijinal çalışma 2014 yılında yayınlandı.)
• Berkes, N. (2017) Türkiye’de çağdaşlaşma (24. baskı). (Çev. Kuyaş, A.). Yapı Kredi Yayınları. (Orijinal çalışma 1964 yılında yayınlandı.)
• De Tocqueville, A. (2021). Eski rejim ve devrim, (Çev. Ilgaz, A.). İmge Kitabevi Yayınları. (Orijinal çalışma 1856 yılında yayınlandı.)
• Dreyfus, F. (2007). Bürokrasinin İcadı. (Çev. Ergüden, I.). İletişim Yayınları. (Orijinal çalışma 2000 yılında yayınlandı.)
• Erzurumlu İbrahim Hakkı. (2001). Marifetname. (Çev. Meyan, A.F.) Bedir Yayınevi.
• Evered, E. Ö. (2020) Empire and education under the ottomans. I.B. Tauris.
• Gelis, J. (2022). Çocuğun bireyselleşmesi. Ed. Aries, P. (Çev.: Çetinkasap, D). Özel hayatın tarihi 3. (ss. 334 -351). Alfa Yayınları.
• Halide Salih. (1909). Terbiye –i etfal. Mehasin 7, 479 -480.
• Heywood, C. (2003). Baba bana top at!. (2. baskı). (Çev. Hoşsucu, E.). Kitap Yayınevi. (Çalışmanın orijinali 2001 yılında yayınlandı.)
• Hıppler, T. (2017). Fransız ordusu, 1789: gönüllüler, zorla alıkonulanlar ve zorunlu askerlik. Ed.: Zürcher, E.J., Askerlik işi. (ss. 403 -429). (Çev.: Şendil, D.). İletişim Yayınları.
• Hipaux, E. (1870). Makale –i Ula. Terakki –i Muhadderat 40, 1-3.
• Hobsbawm, E. (2019). Devrim çağı 1789 -1848 (9. baskı), (Çev. B. S. Şenel) Dost Kitabevi Yayınları. (Orijinal çalışma 1975 yılında yayınlandı.)
• Hobsbawm, E. (2019). Sermaye çağı 1848 -1875. (Çev.: Şener, M.Ş.). Ankara: Dost Yayınları. (Orijinal çalışma 1987 yılında yayınlandı.)
• İsimsiz, (1868). Çocuk Bakmak. Terakki –i Muhadderat 1, 7 -8.
• İsimsiz, (1868). Terbiye. Terakki –i Muhadderat 26, 3-5.
• İsimsiz. (1286). Terbiye Takvim –i Vekayi 1108, 1-2.
• İsimsiz. (1869). Maaarif –i umumiyye nizamnamesidir (1869). Matbaayi Âmire.
• Kemal, N. (1862). Terbiye –i Nisvan Hakkında Bir Layihadır. Tasvir –i Efkar 557, 1-2.
• Kemal, N. (1872). Maarif. İbret 16, 1 -3.
• Kınalızâde Ali Çelebi. (2022), Ahlâk –ı alâ’î. (Haz.: Koç, M.). Klasik Yayınları.
• Le Goff, J. (2017). Ortaçağ uygarlığı, (Çev.: Güven, U; Güven, H.). Doğu Batı Yayınları. (Çalışmanın orijinali 1988 yılında yayınlandı.)
• Locke, J. (2004). Eğitim üzerine. (Çev. Uğur, A). Yeryüzü Yayınevi. (Çalışmanın orijinali 1693’te yayınlandı.)
• Miller, T. (2005). Annelik duygusu. (Çev. Tunçer, G.). İletişim Yayınları. (Çalışmanın orijinali 2005 yılında yayınlandı.)
• Onur, B. (2007). Çocuk, tarih ve toplum. İmge Kitabevi.
• Osterhammel, J. (2022). Dönüşen dünya. (Çev. Tüzel, M.). İş Bankası Kültür Yayınları. (Çalışmanın orijinali 2015 yılında yayınlandı.)
• Reinkowski, M. (2017). Düzenin şeyleri, tanzimat’ın kelimeleri.(Çev. Dikmen, Ç.C.).Yapı Kredi Yayınları. (Çalışmanın orijinali 2005 yılında yayınlandı.)
• Rousseau, J.J. (2019). Emile ya da eğitim üzerine. (Çev. Yerguz, İ). Alfa Yayınları. (Çalışmanın orijinali 1693’te yayınlandı.)
• Somel, S.A. (2015). Osmanlı’da eğitimin modernleşmesi,(1839 -1908) (2. baskı). İletişim Yayınları.
• Stearns, P. N. (2018). Çocukluğun tarihi. (Çev. Dikmen, H., Uçar, B.). Dedalus Kitap. (Çalışmanın orijinali 2006 yılında yayınlandı.)
• Tevfik. (1873). Mektepsizlikten Görülen Bela ve Mekteplerin Vücûb –ı Islahı. İbret 15, 1 -3.
• Üstel, F. (2019). Makbul Vatandaşın Peşinde (8. baskı). İletişim Yayınları.
• Weber, E. (2017). Köylülerden fransızlara. (Çev. Sümer, Ç.). Heretik Yayınları. (Çalışmanın orijinali 1976 yılında yayınlandı.)
• Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2013). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.