Ağır ve Çoklu Yetersizliği Olan Öğrencilerin Serbest Zaman Etkinliklerinin Rehabilite Edici Etkilerine İlişkin Öğretmen Görüşleri

Öz

Ağır ve çoklu yetersizliği olan bireylerin yaşadığı karmaşık sınırlılıklar ve yaşam boyu süren destek gereksinimleri, bu grubun sosyal yaşam kalitesini artıracak serbest zaman etkinliklerinin ihmal edilmesine neden olmaktadır. Oysa bireyin çok yönlü gelişimini destekleyen ve toplumsal entegrasyonu güçlendiren rekreasyonel faaliyetlerin, bu bireylerin eğitim ve rehabilitasyon süreçlerine dâhil edilmesi elzemdir. Bu gerekçelerden hareketle yürütülen araştırmanın temel amacı; ağır ve çoklu yetersizliği olan bireylerle çalışan eğitimcilerin, serbest zaman faaliyetlerinin rehabilitasyon sürecindeki etkisine ilişkin profesyonel gözlemlerini ve deneyimsel görüşlerini derinlemesine incelemektir. Çalışma kapsamında, serbest zaman etkinliklerinin ağır ve çoklu yetersizliği olan öğrenciler üzerindeki rehabilite etkisini saptamak amacıyla 17 özel eğitim öğretmeni ile yarı yapılandırılmış görüşmeler yürütülmüştür. Görüşmelerden elde edilen veriler kelimesi kelimesine deşifre edilmiş ve toplanan nitel veriler içerik analizi tekniği kullanılarak analiz edilmiştir. İçerik analizi sonucunda veriler; “serbest zaman etkinlikleri”, “etkiler” ve “öneriler” şeklinde üç temel izlek çerçevesinde temalandırılmıştır. Bu kapsamda; serbest zaman etkinlikleri teması “açık ve kapalı alan” şeklinde; etkiler teması “rehabilite edici, sosyal, duygusal, davranışsal, akademik, psikomotor ve iletişimsel” boyutlarda; öneriler teması ise “rehabilitasyon, sosyal beceriler, davranış yönetimi, akademik/psikomotor beceriler, uygulama ve destek” kategorileri altında yapılandırılmıştır. Ağır ve çoklu yetersizliği olan öğrencilerin eğitiminden sorumlu öğretmenlerin görüşleri, alana dair çok boyutlu ve özgün sonuçlar sunmaktadır. Serbest zaman etkinliklerinin sağladığı katkıların yalnızca belirli bir gelişim alanıyla sınırlı kalmadığının, aksine tüm katılımcı öğretmenlerce geniş bir yelpazede gözlemlenmiş olmasının, bu faaliyetlerin rehabilite edici gücünü ve özel eğitimdeki vazgeçilmez yerini kanıtlar nitelikte olduğu sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Ağır ve çoklu yetersizlik
• serbest zaman etkinlikleri
• özel eğitim
• öğretmen görüşleri

Teachers' Views on the Rehabilitative Effects of Leisure Activities on Students with Severe and Multiple Disabilities

Öz

Individuals with severe and multiple disabilities often experience limited participation in leisure activities due to their complex support needs. However, leisure and recreational activities play an important role in supporting multidimensional development, rehabilitation, and social integration. Accordingly, this study aims to examine educators’ perspectives on the rehabilitative effects of leisure activities for students with severe and multiple disabilities. Semi-structured interviews were conducted with 17 special education teachers, and the data were analyzed using content analysis. The findings were organized under three main themes: leisure activities, effects, and recommendations. Leisure activities included indoor and outdoor activities, while the effects theme involved rehabilitative, social, emotional, behavioral, academic, psychomotor, and communicative dimensions. Recommendations focused on rehabilitation, social skills, behavior management, academic and psychomotor skills, implementation, and support. The findings indicate that leisure activities contribute to multiple developmental areas and hold a significant rehabilitative role in special education practices for students with severe and multiple disabilities.

Anahtar Kelimeler

• Severe and multiple disabilities
• leisure activities
• special education
• teacher perspectives

Kaynakça

1. Aaltonen, S., Latvala, A., Rose, R. J., Kujala, U. M., Kaprio, J., & Silventoinen, K. (2016). Leisure-time physical activity and academic performance: cross-lagged associations from adolescence to young adulthood. Scientific Reports, 6(1), 39215.
2. Acar Türk ve Çevik Kansu (2024). Sınıf öğretmenlerinin kapsayıcı eğitime yönelik görüşleri. Uludağ Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi. 37, (1), 31-62. https://doi.org/10.19171/uefad.1345769
3. Arslan, S. (2010). Yetişkin kent halkının belediyelerin serbest zaman eğitimi ile rekreasyon etkinliklerinin sunumuna ve yaşam kalitesine etkisine ilişkin görüşleri (Ankara Büyükşehir Belediyesi Örneği). Doktora Tezi. Ankara Universitesi.
4. Artar, T. M., & Ergenekon, Y. (2020). Gelişimsel yetersizliği olan yetişkinler için ihmal edilen bir zaman dilimi: serbest zaman. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 21(1), 171-192. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.559802
5. Aslan, Ö. M. (2013). Anaokuluna devam eden çocukların oyun davranışları ve oyunlarında ortaya çıkan zorbalık davranışları [Yü̈ksek lisans tezi, Hacettepe Üniversitesi]. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
6. Aydoğan, İ., ve Gündoğdu, F.B. (2006). Kadın öğretim elemanlarının boş zamanlarını değerlendirme etkinlikleri. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 21(2), 217–232.
7. Badia, M., Orgaz, M.B, Verdugo, M.A, Ullán, A, & Martinez, M. (2013). Relationships between leisure participation and quality of life of people with developmental disabilities. Journal of Applied Research in In- tellectual Disabilities 26 (6), 533-545.
8. Boyer, W. R., Ehrlich, S. F., Crouter, S. E., Churilla, J. R., & Fitzhugh, E. C. (2021). Leisure-time aerobic physical activity and the risk of diabetes-related mortality: An analysis of effect modification by race-ethnicity. Journal of Diabetes and Its Complications, 35(1), 107763. https://doi.org/10.1016/j.jdiacomp.2020.107763

9. Cohen-Gewerc, E., & Stebbins, R. A. (2007). The idea of leisure. In E. Cohen-Gewerc & R. A. Stebbins (Eds.), The pivotal role of leisure education: Finding personal fulfillment in this century (pp. 1-14). Pennsylvania: Venture Publishing, Inc.
10. Coşkun, Ş. (2023). Engelli Bireylerin Sosyalleşmesinde Serbest Zaman Aktivitelerinin Rolü. Muhakeme Dergisi, 6(2), 68-76. https://doi.org/10.33817/muhakeme.1394227
11. Çay, E., & Eratay, E. (2019). Çoklu yetersizliğe sahip çocuğu olan ebeveynlerin serbest zaman etkinliklerine yönelik görüşlerinin incelenmesi. Ulusal Eğitim Akademisi Dergisi, 3(2), 158-184.
12. Çelik, E. (2018). Modern toplumda serbest zamanın işlevi ve planlaması. Akademik Hassasiyetler. 5(9).
13. Dattilo, J., & Rusch, F. (2012). Teaching problem solving to promote self-determined leisure engagement. Therapeutic Recreation Journal, 46(2), 91-105.
14. Dumazedier, J. (1990). Boş zaman ve kültür. (Çev: E. Topbas). Ankara: Türk Yurdu Dergisi. No:38.
15. Dworkin, S. L. (2012). Sample size policy for qualitative studies using in-depth interviews. Archives Of Sexual Behavior, 41(6), 1319-1320. https://doi.org/10.1007/s10508-012-0016-6
16. Eğitim Reformu Girişimi. (2016). Eğitim İzleme Raporu 2016-17. İstanbul: ERG. https://www.egitimreformugirisimi.org
17. Ekizoğlu, Ö. (2023). Açık su yüzme sporcularının spora bağlılıklarının yaşam doyumuna etkisi. Spor Eğitim Dergisi, 7(1), 68-76. https://doi.org/10.55238/seder.1260479
18. Erol, S., & Erdoğan, S. (2007). Sağlık davranışlarını geliştirmek ve değiştirmek için transteoretik modelin kullanılması. Anadolu Hemşirelik ve Sağlık Bilimleri Dergisi, 10(2), 86-94.
19. Hung, H. & Lee, C.W. (2013). Relationsship between ethnic backgrounds, family socioeconamic status, leisure participation, and psychological well- being. Perceptual and Motor Skills: Exercise & Sport, 117 (2), 367-375.
20. Kim, J., Kim, J., Han, A., & Nguyen, M. C. (2021). Leisure time physical activity, social support, health perception, and mental health among women with breast cancer. Leisure Studies, 1–11. https://doi.org/10.1080/02614367.2020.1869290
21. Kleinheksel AJ, Rockich-Winston N, Tawfik H, et al. (2020). Demystifying content analysis. Am J Pharm Educ. 84(1): 7113. https://doi.org/ 10.5688/ajpe7113.
22. Kuyucu, N. S., & Kılıç, H. E. (2023). Sosyo-Bilimsel Konularda Argümantasyona Dayalı Etkinliklerin Öğrencilerin Problem Çözme Becerileri Algısına ve Fene Yönelik Tutumlarına Etkisi. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 43(2), 921-960. https://doi.org/10.17152/gefad.1215541
23. Lancioni, G., Sigafoos, J., O’Reilly, M. F., & Singh, N. N. (2012). Assistive technology: Interventions for individuals with severe/ profound and multiple disabilities. Springer Science & Business Media.
24. Lancioni, G. E., Singh, N. N., O’Reilly, M. F., Green, V., Oliva, D., Buonocunto, F., ... & Di Nuovo, S. (2012). Technology-based programs to support forms of leisure engagement and communication for persons with multiple disabilities: Two single-case studies. Developmental Neurorehabilitation, 15(3), 209-218. https://doi.org/10.3109/17518423.2012.666766
25. Lancioni, G. E., Singh, N. N., O’Reilly, M. F., Sigafoos, J., Boccasini, A., Perilli, V., & Spagnuolo, C. (2017). Persons with multiple disabilities manage positive leisure and communication engagement through a technology-aided program. International Journal of Developmental Disabilities, 63(3), 148-157. https://doi.org/10.1080/20473869.2016.1187462
26. Leitner, M. J., & Leitner, S. F. (2012). Concepts of leisure. Leisure enhancement, 4th ed. Urbana, IL: Sagamore Publishing LLC.
27. Lewis, S. (2003). The integration of paid work and the rest of life. Is post-industrial work the new leisure? Leisure Studies, 22, 343-355.
28. Lloyd K. & Little D.E. (2010). Self-determination theory as a framework for understanding women’s psychological well-being outcomes from leisure time physical activity. Leisure Sciences, 32 (4), 369-385.
29. Ma, S.M., Tan, Y. & Ma, S.C. (2012). Testing a structural model of psychological well-being, leisure negotiation, and leisure participation with Taiwanese college students. Leisure Sciences, 34 (1), 55–71. https://doi.org/10.1080/01490400.2012.633855
30. Mansourian, Y. (2021). Information activities in serious leisure as a catalyst for self-actualisation and social engagement. Journal of Documentation, 77(4), 887–905. https://doi.org/10.1108/JD- 08-2020-0134
31. Mastropieri, M.A., & Scruggs, T.E. (2014). The inclusive classroom: Strategies for effective differentieted instruction (5th ed). Upper Saddle River, N.J.: Merrill
32. Nakken, H. & Vlaskamp, C. (2007). A need for a taxonomy for profound intellectual and multiple disabilities. Journal of Policy and Practice in intellectual Disabilities, 4, 83-87.
33. Obinna, V., Owei, O., Ayodele, A., & Okwak- pam, I. (2009). Patterns and determinants of recreational behaviour in Port Harcourt, Rivers State, Nigeria, Theoretical and Empirical Researches in Urban Management, 3(12), 150-165.
34. Ouvry, C. & Mitchell, S. (2013). Play materials. In J. Hogg & J Cavet (eds.), Making leisure provision for people with profound learning and multiple disabilities. Springer.
35. Parlakyıldız, S., & Koçak, F. (2024). Serbest zamanda fiziksel aktivite olarak pilatese katılımın kadınların öznel iyi oluş düzeyine etkisi. Spor Bilimleri Dergisi, 35(2), 60-71. https://izlik.org/JA58GH22GF
36. Patton, M. Q. (2002). Qualitative research and evaluation methods (3rd Ed.). London: Sage
37. Reyes-Joa, H. M., Ramírez-Guerra, D. M., & Bueno-Pérez, L. A. (2020). The chess and the rehabilitation. Arrancada, 20(37), 201–220.
38. Rogers, W., & Johnson, N. (2018). Strategies to include students with severe/multiple disabilities within the general education classroom. Physical Disabilities: Education and Related Services, 37(2), 1-12. http://scholarworks.iu.edu/journals/index.php/pders/index
39. Ruin, S., Giese, M., & Haegele, J. A. (2021). Fear or freedom? Visually impaired students’ ambivalent perspectives on physical education. British Journal of Visual Impairment, 39(1), 20–30. https://doi.org/10.1177/026461962096181
40. Russell, R. V., & Jamieson, L. M. (2008). Leisure program planning and delivery. Champaign, IL: Human Kinetics.
41. Shikako-Thomas, K., Majnemer, A., Law, M., & Lach, L. (2008). Determinants of participation in leisure activities in children and youth with cerebral palsy: systematic review. Physical & Occupational Therapy İn Pediatrics, 28(2), 155-169. https://doi.org/10.1080/01942630802031834
42. Stebbins, R. A. (2005). Project based leisure: Theoretical neglect of a common use of free time. Leisure Studies, 24(1), 1-11.
43. Süzer, M. (2000). Üniversite öğrencilerinin boş zamanlarini değerlendirme alişkanliklari. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 8(8), 123-133.
44. Şafak, P. (2012). Ağır ve çoklu yetersizliği olan çocukların eğitimi. Vize yayıncılık.
45. Şafak., P., (2019). Ağır ve çoklu yetersizliği olan öğrencilerin eğitimleri ve bağımsızlığa ulaşmaları için desteklenmesi. Vize akademik.
46. Yıldırım, A. & Şimşek, H. (2016). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayınevi
47. Zijlstra, H. P., & Vlaskamp, C. (2005). Leisure provision for persons with profound intellectual and multiple disabilities: quality time or killing time?. Journal of Intellectual Disability Research, 49(6), 434-448. https://doi.org/10.1111/j.1365-2788.2005.00689.x