Şifa Ritüellerinin Dijitalleşmesi: Yapay Zekanın Sağlık Sosyolojisinde Yeni Boyutları

Öz

Bu çalışma, dijitalleşme ve yapay zekâ (YZ) teknolojilerinin geleneksel şifa ritüelleri ve manevi rehberlik pratikleri üzerindeki etkisini din sosyolojisi ve sağlık sosyolojisinin kesişiminde ele almaktadır. Problem, cemaatin değişen manevi ihtiyaçlarına cevap üretirken dijital araçların ritüellerin otantikliği, dini otorite ve etik sınırlar üzerindeki etkisinin belirsizliğidir. Araştırmanın amacı, cami imamlarının perspektifinden dijital teknolojilerin ve YZ’nin şifa ritüellerine entegrasyonunu, dini liderlik rollerindeki dönüşümü ve buna eşlik eden etik/dini/toplumsal sonuçları ortaya koymaktır. Çalışmanın önemi, hem dini kurumların dijital dönüşümüne ilişkin uygulayıcı içgörü sağlaması hem de teknoloji–maneviyat ilişkisinde politika ve rehber ilke geliştirilmesine katkı sunmasıdır. Yöntem olarak nitel durum çalışması benimsenmiş; çalışma grubu Ankara ili Mamak ilçesinde görev yapan 15 cami imamından oluşmuştur. Veri toplama tekniği, literatür taraması temelinde geliştirilen yarı yapılandırılmış görüşme formudur; katılımcılar ses kaydı vermediğinden yazılı yanıtlar toplanmıştır. Veriler içerik analiziyle çözümlenmiş, bağımsız kodlayıcılar arası güvenirlik %85’in üzerinde sağlanmış, katılımcı doğrulaması ve süreç dokümantasyonu ile geçerlik-güvenirlik desteklenmiştir. Aaştırmadan elde edilen bulgulara göre; Dijital araçlar ritüellerin erişilebilirliğini ve gençlere ulaşımı artırmakta; ancak otantiklik ve manevi derinlik konusunda kaygılar doğurmaktadır. Şifa arayışında dijital yönelim özellikle gençlerde belirgindir; yaşlılarda geleneksel yöntem tercihi sürmektedir. İmamların rolleri “dijital rehberlik” ve içerik üretimi yönünde genişlemekte, buna karşın yüz yüze etkileşimin bağ ve güven üretimindeki önemi korunmaktadır. YZ, erişim ve standartlaşma açısından fırsatlar sunarken gizlilik, mahremiyet ve dini otoritenin aşınması gibi etik/dini riskler üretmektedir. Bulgular, geleneksel ve dijital pratiklerin dengeli bir entegrasyonunun, farklı demografik ihtiyaçları karşılamak ve etik ilkeleri korumak açısından kritik olduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Dijital Şifa Ritüelleri
• Manevi Rehberlik
• Yapay Zekâ Etikliği
• Din Sosyolojisi

Digitalization of Healing Rituals: New Dimensions of Artificial Intelligence in the Sociology of Health

Abstract

This study examines the impact of digitalization and artificial intelligence (AI) technologies on traditional healing rituals and spiritual guidance practices at the intersection of the sociology of religion and the sociology of health. The central problem concerns the uncertainty surrounding how digital tools influence the authenticity of rituals, religious authority, and ethical boundaries while responding to the evolving spiritual needs of congregations. The purpose of the research is to explore, from the perspective of mosque imams, the integration of digital technologies and AI into healing rituals, the transformation of religious leadership roles, and the accompanying ethical, religious, and social implications. The significance of the study lies in its potential to provide practical insights into the digital transformation of religious institutions and to contribute to the development of policies and guiding principles concerning the relationship between technology and spirituality. A qualitative case study design was adopted, involving 15 mosque imams serving in Mamak district of Ankara, Türkiye. Data were collected using a semi-structured interview form developed based on a comprehensive literature review; since participants did not consent to audio recording, written responses were gathered instead. The data were analyzed through content analysis, with inter-coder reliability exceeding 85%, and the study ensured validity through participant verification and systematic documentation. Findings indicate that digital tools increase the accessibility of rituals and enhance engagement with younger audiences; however, concerns about authenticity and spiritual depth remain. The digital inclination in healing practices is more evident among younger individuals, while older participants continue to prefer traditional methods. The roles of imams are expanding toward “digital guidance” and content creation, yet face-to-face interaction remains crucial for fostering trust and emotional connection. AI offers opportunities for accessibility and standardization, but it also raises ethical and theological risks such as privacy concerns, the erosion of spiritual authority, and depersonalization. Overall, the findings suggest that a balanced integration of traditional and digital practices is critical for addressing diverse demographic needs while maintaining ethical and spiritual integrity.

Keywords

• Sociology of Religion
• Digital Healing Rituals
• Spiritual Guidance
• AI Ethics

Kaynakça

1. Ajang, I. A. (2025). Artificial intelligence and the future of religious experience in Nigeria: A sociological and theological inquiry. International Journal of Religious and Cultural Practice, 10(4), 230–242.
2. Allen, D., Carlson, D., & Ham, C. (2007). Well-being: New paradigms of wellness—Inspiring positive health outcomes and renewing hope. American Journal of Health Promotion, 21(3), 1–12.
3. Babbie, E. (2020). The practice of social research (15th ed.). Cengage Learning.
4. Bahadur, M., & Çapcıoğlu, İ. (2021). Dijitalleşen dünyada anlam arayışı: Altın çağ şifa teknikleri örneği. Turkish Academic Research Review, 6(4), 147–177.
5. Bahadur, M., & Çapcıoğlu, İ. (2024). Dijital platformlarda değişen inançlar: Tanrısız ütopya Binnur Duman Akademi örneği. Medya ve Din Araştırmaları Dergisi, 7(2), 1–21.
6. Beck, U. (1992). Risk society: Towards a new modernity. London: Sage Publications.
7. Berger, P. L. (1967). The sacred canopy: Elements of a sociological theory of religion. New York: Anchor Books. Coeckelbergh, M. (2020). AI ethics. Cambridge, MA: MIT Press.
8. Creswell, J. W., & Creswell, J. D. (2018). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches (5th ed.). SAGE Publications.

9. Çuhadar, M. (2021). Postmodernizm, dijitalleşme ve hibrit dindarlık. Tevilat, 2(1), 67–88.
10. Durkheim, É. (1915). The elementary forms of the religious life. London: George Allen & Unwin.
11. Floridi, L. (2018). The logic of information: A theory of philosophy as conceptual design. Oxford: Oxford University Press.
12. Geraci, R. M. (2022). Robotic religion: Artificial intelligence and the future of faith. New York: Oxford University Press.
13. Haraway, D. J. (1991). Simians, cyborgs, and women: The reinvention of nature. New York: Routledge.
14. Hayles, N. K. (1999). How we became posthuman: Virtual bodies in cybernetics, literature, and informatics. Chicago: University of Chicago Press.
15. Kızılgeçit, M., Çinici, M., & Okan, N. (2023). Yapay zekâ sohbet robotu ChatGPT ile inanç–inançsızlık, doğal afet ve ölüm konuları üzerine nitel bir araştırma: Din ve maneviyatın psikolojik sağlığa etkileri. Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 9(1), 137–172.
16. Kumar, D., & Uchoi, E. (2025). Using artificial intelligence for spiritual wellbeing: Conceptualizing predictive models. Journal of Spirituality in Mental Health, 27(1), 1–29.
17. Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. SAGE Publications.
18. OECD. (2024). The impact of digital technologies on well-being: Main insights from the literature. Paris: OECD Publishing. https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2024/11/the-impact-of-digital-technologies-on-well-being_848e9736/cb173652-en.pdf
19. Patton, M. Q. (2014). Qualitative research & evaluation methods: Integrating theory and practice (4th ed.). SAGE Publications.
20. Russell, S. J., & Norvig, P. (2021). Artificial intelligence: A modern approach (4th ed.). Harlow, UK: Pearson Education.
21. Şentürk, R. (2004). Yeni din sosyolojileri. İstanbul: Gelenek Yayıncılık.
22. Tsuria, R., & Tsuria, Y. (2024). Artificial intelligence’s understanding of religion: Investigating the moralistic approaches presented by generative AI tools. Religions, 15(375), 1–15. https://doi.org/10.3390/rel15040375
23. Turner, V. (1969). The ritual process: Structure and anti-structure. Chicago: Aldine Publishing.
24. Weber, M. (1947). The theory of social and economic organization. New York: Oxford University Press.
25. Yalvaç Arıcı, H. (2021). Modern şifacılık yönelimleri. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 19, 291–324.
26. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2011). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (8. baskı). Seçkin Yayıncılık.
27. Zhou, L., & Xing, H. (2025). Individualization of religious rituals and their healing functions in a mobile society: Empirical evidence from China. Religions, 16(521), 1–19. https://doi.org/10.3390/rel16040521