Türkiye’de Zootoponimlerin Mekânsal Desenleri: CBS Tabanlı Yoğunluk Analizi ve Çevresel Bağlam

Öz

This study examines the spatial patterns of animal-related place names (zootoponyms) in Türkiye and their relationship with environmental context. A GIS-based dataset of 3,637 point records was compiled from 388 map sheets at a scale of 1:100,000. The data were classified into four thematic groups according to dominant habitat associations: forest and humid-area animals, steppe–pasture and economic animals, mountain animals, and aquatic-hydrographic animals. Kernel Density analyses were applied to each group, and the results were evaluated together with CORINE land cover, topographic, and hydrographic data. The findings show that zootoponyms are not randomly distributed across Türkiye; instead, they cluster along forest belts, steppe–pasture zones, mountainous areas, and water systems. Thematic overlap is especially evident in Kayseri, Ardahan, Ordu, and the Ergene Basin. Overall, zootoponyms can be interpreted not as direct evidence of species presence, but as indicators of ecological memory reflecting habitat suitability, possible historical fauna, and human–animal interactions.

Anahtar Kelimeler

• zootoponym
• place names
• spatial analysis
• GIS
• zoogeography

Türkiye’de Zootoponimlerin Mekânsal Desenleri: CBS Tabanlı Yoğunluk Analizi ve Çevresel Bağlam

Öz

Bu çalışma, Türkiye’de hayvan adlarını içeren yer adlarının (zootoponimlerin) mekânsal örüntüsünü ve çevresel bağlamla ilişkisini incelemektedir. Araştırmada, 1:100.000 ölçekli 388 paftadan derlenen 3.637 noktalı CBS veri seti kullanılmıştır. Veriler, hayvanların baskın habitat ilişkilerine göre orman ve nemcil alan, bozkır–mera ve ekonomi, dağlık alan ile sucul-hidrografik olmak üzere dört temaya ayrılmıştır. Her tema için Kernel Density analizleri uygulanmış, sonuçlar CORINE arazi örtüsü ile topografik ve hidrografik verilerle birlikte değerlendirilmiştir. Bulgular, zootoponimlerin Türkiye’de rastgele dağılmadığını; orman kuşakları, bozkır–mera sahaları, dağlık alanlar ve su sistemleri boyunca kümelendiğini göstermektedir. Özellikle Kayseri, Ardahan, Ordu ve Ergene Havzası gibi alanlarda tematik örtüşme belirgindir. Sonuç olarak zootoponimler, doğrudan tür varlığını kanıtlamaktan çok, habitat uygunluğu, tarihsel fauna varlığı ve insan–hayvan etkileşimini yansıtan bir ekolojik bellek göstergesi olarak değerlendirilebilir.

Anahtar Kelimeler

• zootoponim
• yer adları
• mekânsal analiz
• CBS
• zoocoğrafya

Kaynakça

1. Alwelaie, A. N. (2019). Significance of place names in the distribution of wildlife species and their benefits in the reintroduction process (GEGN.2/2019/7/CRP.7).
2. Avcı, M. (2012). Yeryüzünün Zoocoğrafya Bölgeleri ve Türkiye’nin Yeri. Coğrafya Dergisi (8).
3. Beconytė, G., Budrevičius, J. D., Ciparytė, I., & Balčiūnas, A. (2019). Plants and animals in the oikonyms of Lithuania. Journal of Maps, 15(2), 726–732. https://doi.org/10.1080/17445647.2019.1663282
4. Cacciafoco, F. P., & Cavallaro, F. (2023). Place names. https://doi.org/10.1017/9781108780384
5. Cengiz, G., Ünal, Y., Oğurlu, İ., (2016). Yaban domuzu (Sus scrofa L.) üzerine ekolojik gözlemler ve tür habitat ilişkilerinin tespiti: Isparta-Gölcük Tabiat Parkı örneği. Turkish Journal of Forestry, 17(2): 158-165. DOI: 10.18182/tjf.12345
6. Clark, I. D. (2014). The Convincing Ground, Portland Bay, Victoria, Australia: An Exploration of the Controversy Surrounding its Onomastic History. Names, 62(1), 3–12. https://doi.org/10.1179 /0027773813z.00000000059
7. Cruz, C., Santulli-Sanzo, G., & Ceballos, G. (2021). Global patterns of raptor distribution and protected areas optimal selection to reduce the extinction crises. Proceedings of the National Academy of Sciences. doi:10.1073/pnas.2018203118
8. Doğa Derneği. (2026). Doğa biziz! 11 Şubat 2026 tarihinde https://www.dogadernegi.org/ adresinden erişildi.

9. Eskikurt, A. (2014). Ortaçağ Anadolu ticaret yolları. Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (33), 15-40.
10. Helleland, B. (2016). Geographical names as cultural heritage. Manual for the national standardization of geographical names (ss. 22-1–22-10). United Nations Group of Experts on Geographical Names (UNGEGN).
11. Kence, A., Meriç, N., Yıldırım, E., Kefelioğlu, H., Kasparek, M., Kurtonur, C., Özkan, B., Ergen, Z., Tezcan, S., Önder, F., Bilgin, C. C., Kocataş, A., Kuru, M., Mater, S., Güren, D., Kılıç, Y., Albayrak, İ., Aktaç, N., Bayram, A., et al. (2000). Türkiye Faunası Veritabanı. https://app.trdizin.gov.tr /publication/project/detail/TlRjNE9BPT0
12. Kocataş, A., Ergen, Z., Mater, S., Özel, İ., Katağan, T., Koray, T., Önen, M., Kaya, M., Taskavak, E., Mavili, S. (2000). Türkiye Denizlerinin biyolojik çeşitliliği. Su Ürünleri Dergisi , 17(3-4), 223 - 230.
13. Ki̇ziroğlu, İ. (2023). Türkiye kuş bilimi (Ornitoloji) tarihi ve kuş (Ornis) çeşitliliği. Biyoçeşitlilik ve Ekosistemler. https://doi.org/10.53478/tuba.978-625-8352-58-0.ch02
14. Kütükoğlu, M. S. (2012). Osmanlıdan günümüze yer adları. BELLETEN, 76(275), 147-166. https://doi.org/10.37879/belleten.2012.147
15. Mısırlıoğlu, İ. M., (2019). Zoolojik Servetimiz-Türkiye Faunası. TÜBİTAK Bilim ve Teknik , no.623, 72-83. Muminjanov, H. & Karagöz, A. (2019). Türkiye’nin biyoçeşitliliği: Genetik kaynakların sürdürülebilir tarım ve gıda sistemlerine katkısı. Ankara: Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü.
16. Özçağlar, A. (1995). Türkiye’de küçükbaş ve büyükbaş hayvanların coğrafi dağılışı. Türkiye Coğrafyası Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, S:4, s.19–63, Ankara.
17. Şereflişan, H., & Alkaya, A. (2016). Türkiye’de eti yenilebilen kurbağaların (Ranidae) biyolojisi, ekonomisi, avcılığı ve ihracatına yönelik yasal mevzuatı. Türk Tarım - Gıda Bilim ve Teknoloji Dergisi, 4(7), 600-604.
18. Tapar, D. (2023). Türkiye’de yer adları bilimi hakkında yapılmış çalışmalar üzerine kaynakça denemesi. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi(11), 1101-1121. https://doi.org/10.51531 /korkutataturkiyat.1310786
19. Tokmak, F., & Ambarlı, H. (2018). Kurtların (Canis lupus) Batı Karadeniz Bölgesi’ndeki habitat tercihleri ve habitatlarının yönetilmesi için öneriler. Ormancılık Araştırma Dergisi, 5(2), 169-175. https://doi. org/10.17568/ogmoad.416026
20. Top Yilmaz, S. (2021). Türkiye toponimi çalışmalarında semantik tasnif sorunu üzerine bir değerlendirme. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 61(2), 1123-1161. https://doi.org/10.33171/dtcfjournal.2021.61.2.22
21. Topal, E., & İbret, B. Ü. (2020). Yer adları açısından bir inceleme: Tosya’da (Kastamonu) yer adları. Folklor/Edebiyat, 26(101), 41-54.
22. Yüksel, N. A., & Ambarlı, H. (2024). Artvin Şavşat’ta bozayı habitat uygunluğunun MaxEnt yöntemi ile belirlenmesi ve yönetimi için öneriler. Düzce Üniversitesi Orman Fakültesi Ormancılık Dergisi, 20(1), 413-427. https://doi.org/10.58816/duzceod.1418360.