The Role Of Proactive Personality Traits And Future Orientation In The Relationship Between Adolescents’ Career Decision-Making Difficulties And Career Adaptability

Öz

This study was conducted to examine the relationships among career adaptability, career decision-making difficulties, proactive personality traits, and future orientation in high school students. The Career Decision-Making Difficulties Questionnaire (Bacanlı), the Shortened Proactive Personality Scale (Akın & Özcan), the Future Vision Scale (Akça, Korkmaz & Alkal), and the Career Adapt-Abilities Scale (Erdoğmuş & Yeşilyaprak) were utilized in the research. The study employed an explanatory sequential mixed-methods design. In this design, quantitative data were first collected and analyzed, followed by the collection of qualitative data to provide a more in-depth explanation and interpretation of the quantitative findings. Analyses conducted through structural equation modeling (SEM) revealed that proactive personality plays a partial mediating role between career decision-making difficulties and career adaptability, whereas future orientation does not serve a mediating role. Qualitative findings indicated that adolescents’ experiences in the career decision-making process were organized under three main themes: career decision process: uncertainties and challenges, action-oriented career attitude, and vocational identity and search for meaning. The theme career decision process: uncertainties and challenges consisted of the subthemes of future uncertainty, family and social expectations, and interest–ability mismatch. The action-oriented career attitude theme included the subthemes risk-taking and opportunity creation, and planned progress and strategic thinking. The vocational identity and search for meaning theme comprised the subthemes alignment of self-characteristics with career goals and integration between profession and lifestyle. These findings emphasize the need to strengthen career counseling services and to provide greater support for students in their career planning processes.

Anahtar Kelimeler

• Career decision-making difficulties
• proactive personality
• future vision
• career adaptability

Ergenlerin Kariyer Karar Verme Güçlükleri ve Kariyer Uyumu Arasındaki İlişkide Proaktif Kişilik Özellikleri ve Gelecek Yönelimlerinin Rolü

Öz

Bu araştırma, lise öğrencilerinin kariyer uyumu ile kariyer karar verme güçlüklerinin proaktif kişilik özellikleri ve gelecek yönelimi arasındaki aracılık rolünü incelemek amacıyla gerçekleştirilmiştir. Çalışmada Kariyer Karar Verme Güçlükleri Ölçeği (Bacanlı), Kısaltılmış Proaktif Kişilik Ölçeği (Akın & Özcan), Gelecek Vizyonu Ölçeği (Akça, Korkmaz & Alkal) ve Kariyer Uyum Yetenekleri Ölçeği (Erdoğmuş & Yeşilyaprak) kullanılmıştır. Araştırmada açıklayıcı karma desen kullanılmış olup, öncelikle nicel veriler toplanarak analiz edilmiş, ardından bu verilerin daha ayrıntılı şekilde yorumlanabilmesi için nitel veriler elde edilmiştir. Yapısal eşitlik modeli (YEM) ile yapılan analizler, kariyer karar verme güçlükleri ve kariyer uyumu arasında proaktif kişilik özelliğinin kısmi aracı rolü olduğu, bununla birlikte gelecek yöneliminin aracılık rolünün olmadığı bulunmuştur. Nitel analiz bulguları, ergenlerin kariyer karar sürecindeki deneyimleri kariyer karar süreci: belirsizlikler ve zorluklar, eylem odaklı kariyer tutumu, mesleki kimlik ve anlam arayışı şeklinde üç ana tema altında yer almaktadır. Bu temalar; kariyer karar süreci: belirsizlikler ve zorluklar, geleceğe dair belirsizlik, aile ve toplumsal beklentiler, ilgi–yetenek uyumsuzluğu alt temalarından oluşmaktadır. Eylem odaklı kariyer tutumu ise risk alma ve fırsat yaratma, planlı ilerleyiş ve stratejik düşünme alt temalarından oluşmuştur. Mesleki kimlik ve anlam arayışı, benlik özellikleri ile mesleki hedeflerin uyumlanması, meslek ve yaşam tarzı arasındaki bütünlük şeklinde alt temalardan oluşmuştur. Bu bulgular, kariyer danışmanlığı hizmetlerinin güçlendirilmesi ve öğrencilerin kariyer planlama süreçlerinde daha fazla desteklenmesi gerektiğini vurgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kariyer karar verme güçlüğü
• proaktif kişilik özelliği
• gelecek vizyonu
• kariyer uyumu

Kaynakça

1. Akça, F., Korkmaz, L., & Alkal, B. (2018). Gelecek Vizyonu Ölçeği’nin Türkçe uyarlaması: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Eğitim ve Bilim, 43(195), 85-102.
2. Akın, A., & Özcan, Ç. (2011). Kısaltılmış Proaktif Kişilik Ölçeği: Türkçeye uyarlanması ve psikometrik özellikleri. Türk Psikoloji Dergisi, 26(67), 1-10.
3. Aydın, B. (2018). Lise öğrencilerinin kariyer kararsızlıklarının çeşitli değişkenler açısından incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Hacettepe Üniversitesi.
4. Bacanlı, F. (2008). Kariyer Karar Verme Güçlükleri Ölçeği’nin geliştirilmesi. Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi, 4(29), 25-33.
5. Bateman, T. S., & Crant, J. M. (1993). The proactive component of organizational behavior. Journal of Organizational Behavior, 14(2), 103-118.
6. Bölükbaşı, A., & Kırdök, O. (2019). The mediating role of future orientation in the relationship between career adaptability and life satisfaction in high school students. Eğitim ve Bilim, 44(200), 77–91.
7. Büyükgöze-Kavas, A. (2014). Kariyer Uyum Yetenekleri Ölçeği’nin Türkçe’ye uyarlanması: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Eğitim ve Bilim, 39(176), 229-243.
8. Cabras, C., & Mondo, M. (2018). Future orientation as a mediator between career adaptability and life satisfaction in university students. Journal of Career Development, 45(6), 597–609.

9. Claes, R., Beheydt, C., & Lemmens, B. (2005). Unidimensionality of an abbreviated Proactive Personality Scale. Psychological Reports, 97(3), 793-796.
10. Crant, J. M. (2000). Proactive behavior in organizations. Journal of Management, 26(3), 435-462.
11. Creswell, J. W. (2014). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches (4th ed.). SAGE Publications.
12. Creswell, J. W., & Plano Clark, V. L. (2018). Designing and conducting mixed methods research (3rd ed.). SAGE.
13. Duffy, R. D., Blustein, D. L., Diemer, M. A., & Autin, K. L. (2016). The psychology of working theory. Journal of Counseling Psychology, 63(2), 127-148.
14. Duru, H., Soner, O., & Sinan, F. N. (2021). The predictors of career decision-making difficulties among high school students: Career decision self-efficacy and personal traits – Turkey case. Educational Sciences: Theory & Practice, 21(1), 33–42.
15. Erdoğmuş, Y., & Yeşilyaprak, B. (2006). Kariyer uyum yetenekleri ölçeğinin geliştirilmesi: Geçerlik ve güvenirlik çalışmaları. Eğitim ve Bilim, 31(139), 39–50.
16. Fang, M. (2024). Effect of proactive personality on career adaptability: The mediating role of college experience. Frontiers in Psychology.
17. Fuller, B., & Marler, L. E. (2009). Change driven by nature: A meta-analytic review of the proactive personality literature. Journal of Vocational Behavior, 75(3), 329-345.
18. Gati, I., & Levin, N. (2014). Counseling for career decision-making difficulties: Measures and methods. The Career Development Quarterly, 62(2), 98-113.
19. Gati, I., & Saka, N. (2001). High school students’ career-related decision-making difficulties. Journal of Counseling Psychology, 48(4), 408-417.
20. Germeijs, V., & De Boeck, P. (2002). Career indecision: Three factors from decision theory. Journal of Vocational Behavior, 62(1), 11-25.
21. Ginevra, M. C., Nota, L., & Soresi, S. (2016). Future orientation and attitudes mediate career adaptability and career decidedness in adolescents. Journal of Vocational Behavior, 91, 101–109.
22. Ginevra, M. C., Nota, L., Soresi, S., & Gati, I. (2017). Career decision-making profiles of Italian adolescents. Journal of Career Development, 44(3), 246-262.
23. Gülbahçe, A. (2009). Üniversite öğrencilerinin kariyer gelişimlerini etkileyen etmenler. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 7(1), 41-58.
24. Hall, D. T. (2002). Careers in and out of organizations. SAGE Publications.
25. Hair, J. F., Black, W. C., Babin, B. J., & Anderson, R. E. (2019). Multivariate data analysis (8th ed.). Cengage.
26. Hirschi, A. (2009). Career adaptability development in adolescence. Journal of Vocational Behavior, 74(2), 145-155.
27. Hirschi, A. (2011). Career-choice readiness in adolescence. Journal of Vocational Behavior, 79(2), 325-332.
28. Hirschi, A. (2018). The fourth industrial revolution: Issues and implications for career research and practice. The Career Development Quarterly, 66(3), 192-204.
29. Johnston, C. S., Luciano, E. C., Maggiori, C., Ruch, W., & Rossier, J. (2013). Validation of the career adaptability scale in a multicultural sample. Journal of Vocational Behavior, 83(2), 219-227.
30. Kelly, G. A. (2003). The psychology of personal constructs. Routledge.
31. Koen, J., Klehe, U. C., & Van Vianen, A. E. M. (2012). Training career adaptability. Journal of Vocational Behavior, 81(3), 395-408.
32. Lent, R. W., Brown, S. D., & Hackett, G. (2002). Social cognitive career theory. Career choice and development, 4(1), 255-311.
33. Li, H., Xu, Z., Song S & Jin, H., (2024). How and when does proactive personality predict career adaptability? The role of strengths use and managerial coaching. Frontiers in Psychology.
34. Meng, L., Huang, Y., Huang, P., & Tang, Z. (2025). College students’ career adaptability and career exploration behavior: Career self efficacy as a mediator and proactive personality as a moderator. Social Behavior and Personality: An International Journal, 53(2), e13797.
35. Muarifah, A., & Nurliyana, T. (2022). Student career decision making: Self efficacy and future orientation. Indonesian Journal of Islamic Psychology, 4(2), 1–17.
36. Özdemir, Ş. (2019). The mediating role of self-efficacy in the effect of proactive personality on career adaptability among high school students [Unpublished master’s thesis]. Süleyman Demirel University.
37. Patton, M. Q. (2002). Qualitative research and evaluation methods (3rd ed.). SAGE.
38. Patton, M. Q. (2015). Qualitative research and evaluation methods (4th ed.). SAGE. Rudolph, C. W., Lavigne, K. N., & Zacher, H. (2017). Career adaptability. Journal of Vocational Behavior, 98(1), 17-34.
39. Saka, N., & Gati, I. (2007). Emotional and personality-related aspects of career decision-making difficulties. Journal of Career Assessment, 15(4), 403-424.
40. Savickas, M. L. (2005). The theory and practice of career construction. Career Development and Counseling: Putting Theory and Research to Work, 1(1), 42-70.
41. Savickas, M. L. (2012). Life design: A paradigm for career intervention in the 21st century. Journal of Counseling & Development, 90(1), 13-19.
42. Savickas, M. L. (2013). Career construction theory and practice. Career Development and Counseling: Putting Theory and Research to Work, 2(1), 147-183.
43. Savickas, M. L., & Porfeli, E. J. (2012). Career Adapt-Abilities Scale: Construction, reliability, and measurement equivalence across 13 countries. Journal of Vocational Behavior, 80(3), 661-673.
44. Savi-Çakar, F., & Uzun, M. (2021). Ergenlerde kariyer kararı verme güçlükleri ile benlik saygısı arasındaki ilişkide psikolojik dayanıklılığın aracı rolü. Turkish Psychological Counseling and Guidance Journal, 11(60), 39–58.
45. Schreuder, A. M. G., & Coetzee, M. (2017). Careers: An organizational perspective. Juta and Company Ltd.
46. Seibert, S. E., Kraimer, M. L., & Crant, J. M. (2001). What do proactive people do? Journal of Applied Psychology, 86(3), 533-540.
47. Snyder, C. R. (2002). Hope theory: Rainbows in the mind. Psychological Inquiry, 13(4), 249–275.
48. Yıldırım, K. (2017). Ergenlerin kariyer kararsızlık düzeylerinin çeşitli değişkenler açısından incelenmesi. Sakarya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 33, 74–93.
49. Tabachnick, B. G., & Fidell, L. S. (2013). Using multivariate statistics (6th ed.). Pearson.
50. Zhang, X., Lu, X., & Jia, Y. (2022). The mediating roles of future work self salience and future time perspective in the relationship between proactive personality and career adaptability. Frontiers in Psychology, 2022.