Türkiye, Çankırı’da tehlike altındaki Kuzugöbeği Morchella steppicola Zerova'nın (Ascomycota) yeni il kaydı ve habitat karakterizasyonu

Yıl 2025, Cilt: 11 Sayı: 2, 358 - 366, 31.12.2025

Tamer Keçeli , Hakan Allı , Ebru Gül

https://doi.org/10.53516/ajfr.1802609

Öz

Giriş ve Hedefler Morchella cinsine ait otuz takson Türkiye’de belgelenmiştir. Bu çalışma, küresel kırmızı listede Tehlike Altında (EN) olarak sınıflandırılan Morchella steppicola Zerova türünün ulusal düzeydeki dördüncü örneğini ve Çankırı ilinden ilk kaydı bildirmektedir. Ayrıca, çalışma bu türle ilişkili temel habitat özelliklerini karakterize etmeyi amaçlamaktadır.
Yöntemler Örnekler, 6-14 Nisan 2024 tarihleri arasında Çankırı ilinde yürütülen arazi çalışmaları sırasında toplanmıştır. Tanımlama hem makroskobik hem de mikroskobik özelliklere dayandırılmış ve stereo ve saha emisyon taramalı elektron mikroskobu (FE-SEM), stereo ve ışık mikroskobu ile desteklenmiştir. Toplama alanlarından alınan toprak örnekleri, tekstür gibi temel fiziksel ve pH, CaCO₃, toprak organik maddesi (TOM), elektriksel iletkenlik (EC), toplam tuz ve toplam azot içeriği gibi kimyasal özellikler açısından analiz edilmiştir.
Bulgular Örnekler, M. steppicola olarak tanımlanmıştır ve bu, türün Çankırı ilindeki ilk kaydıdır. Türkiye'de bu tür daha önce sadece Afyonkarahisar, Kırşehir ve Edirne illerinden bilinmekteydi. Toprak analizleri şu özellikleri göstermiştir: kil %59, kum %23, silt %18; pH 7,55 (hafif alkali); CaCO₃ %32,25 (çok kireçli); TOM %4,65; EC 0,083 dS/m; toplam tuz %0,04; ve toplam azot %0,23. Toplama alanları yaklaşık 948 metre rakımda yer almaktadır.
Sonuçlar M. steppicola'nın Çankırı ilindeki varlığı ilk kez doğrulanmıştır. Türün nadirliği ve habitatının kendine özgü özellikleri göz önüne alındığında, tür ve çevresi için koruma önlemlerinin yanı sıra benzer bozkır ve çayır ekosistemlerinin sürekli izlenmesi önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Çankırı , Morchella steppicola Zerova , yeni lokalite , Türkiye

Teşekkür

Morchella steppicola türünün örneklerine ait spor preparatlarının hazırlanmasında ve taramalı elektron mikroskop fotoğraflarının çekimlerindeki desteğinden dolayı Çankırı Karatekin Üniversitesi Merkezi Araştırma Laboratuvarı Uygulama ve Araştırma Merkezi Müdürlüğüne ve Elektron Mikroskop Ünitesi Sorumlusu Öğretim Görevlisi Dr. İbrahim FİLAZİ’ye teşekkür ederiz.

New provincial record and habitat characterization of the endangered Morel Morchella steppicola Zerova (Ascomycota) in Çankırı, Turkey

Öz

Background and Aims Thirty species within the genus Morchella have been documented in Türkiye. This study reports the fourth national record of Morchella steppicola Zerova, a species classified as Endangered (EN) on the global Red List, and the first occurrence from Çankırı province. Additionally, the study aims to characterize the fundamental habitat features associated with this species.
Methods Specimens were collected during field surveys conducted in Çankırı province between 6 and 14 April 2024. Identification was performed using both macroscopic and microscopic features, supplemented by field-emission scanning electron microscopy (FE-SEM) imaging, as well as stereo and light microscopy. Soil samples from the collection sites were analysed for basic physical (texture) and chemical properties, such as texture, and chemical properties, including pH, CaCO₃, soil organic matter (SOM), electrical conductivity (EC), total salt, and total nitrogen content.
Results The specimens were identified as M. steppicola and this is the first record of the species in Çankırı province. In Türkiye, this species was previously known only from Afyonkarahisar, Kırşehir, and Edirne provinces. Soil analyses indicated the following properties: clay 59%, sand 23%, silt 18%; pH 7.55 (slightly alkaline); CaCO₃ 32.25% (very calcareous); organic matter 4.65%; EC 0.083 dS/m; total salt 0.04%; and total nitrogen 0.23%. The collection sites were situated at an elevation of approximately 948 meters.
Conclusions The presence of M. steppicola in Çankırı province is confirmed for the first time. Given the species’ rarity and the distinctive characteristics of its habitat, continued monitoring of comparable steppe and meadow ecosystems is recommended, along with conservation measures for the species and its environment.

Anahtar Kelimeler

Çankırı , Morchella steppicola Zerova , new locality , Türkiye

Teşekkür

We would like to express our gratitude to the Directorate of the Central Research Laboratory Application and Research Center of Çankırı Karatekin University and to Dr. İbrahim Filazi, Lecturer and Head of the Electron Microscopy Unit, for their support in preparing spore slides and capturing scanning electron microscope images of Morchella steppicola specimens.

Kaynakça

• Alkan, S., Bağ, M., Kaşık, G., 2019. Türkiye’deki Morchella türleri; nadir bulunan Morchella steppicola Zerova türü için yeni bir lokalite. Selçuk Üniversitesi Fen Fakültesi Fen Dergisi 45(2), 179-196.
• Allı, H., 2022. Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Kampüsünde Yetişen Makromantarlar. Mantar dergisi, 13(2), 96-104.
• Anonim, 2024. Çankırı meteoroloji bülteni, T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Meteoroloji Genel Müdürlüğü Kayıtları, Ankara.
• Arkhipova, E.A., Berezutsky, M.A., Boldyrev, V.A., Bulanaya, M.V., Bulany. Yu.I., Kostetsky, O.V., Mayevsky, V.V., Panin, A.V., Protoklitova, T.B., Reshetnikova, T.B., Serova, L.A., Stepanov, M.V., Stukov, V.I., Khudyakova, L.P., Cherepanova, L.A., Shilova, I.V., 2006. Types of mushrooms, lichens and plants, recommended for introduction to the second edition red book Saratov Region. Poolga Ecological Journal Vol. specialist. 18 – 28.
• Birben, Ü., İmal, B., Özden, S., Öner, N., 2008. Ilgaz (Çankırı)’da Bazı Odun Dışı Orman Ürünlerinin Sürdürülebilir Kullanımı ve Yöre Ekonomisine Katkılarının Değerlendirilmesi. Tabiat ve İnsan Dergisi, 2, 7-16.
• Blake, G.R. and Hartge, K.H., 1986. Bulk density. In: Klute, A. (Ed.), Methods of Soil Analysis, Part 1. Am. Soc. Agron., Monograph 9, pp. 363–375.
• Bozok, F., Keskinkılıç, İ., Akata, I., Yarar M., Taşkın, H., 2020. “Moleküler Yöntemlerin Kullanımı İle Türkiye Morchella (Kuzugöbeği) Genetik Çeşitliliğine Katkılar”, Mantar Dergisi, 11(2), 142-157.
• Brady, N.C. and Weil, R.R., 2008. The nature and properties of soil, 14 ed. Prentice-Hall, Upper Saddle River, New Jersey.
• Clowez, P., 2012. Les morilles. Une nouvelle approche mondiale du genre Morchella. Bulletin de la Société Mycologique de France, 126, 199-376.
• Dissanayake, A.A., Mills, G.L.; Bonito, G.; Rennick, B.; Nair, M.G., 2021. Chemical composition and anti-inflammatory and antioxidant activities of extracts from cultivated morel mushrooms, species of genus Morchella (Ascomycota). Int. J. Med. Mushrooms, 23,73–83.
• Duchesne, L.C., Weber, M.G., 1993. High incidence of the edible morel Morchella conica in a Jack pine, Pinus banksiana, forest following prescribed burning, The Canadian Field Naturalist, 107(1), 114-116.
• Dunaev, A.V., Zelenkova, V.N., Dunaeva, E.N., Tokhtar, V.K., Lyashenko, I.V., Doborovich, A.N., 2020. Morchella steppicola (Morchellaceae) in the Belgorod region of the Russian Federation. Eurasia J Biosci. 14, 3773-3778.
• Fageria, N.K., Baligar, V.C., & Jones, C.A., 2010. Growth and mineral nutrition of field crops. CRC Press.
• Gee, G. W. and Bauder, J. W., 1986. Particle-size Analysis. P. 383 - 411. In A.L. Page (ed.). Methods of soil analysis, Part1, Physical and mineralogical methods. Second Edition, Agronomy Monograph 9, American Society of Agronomy, Madison, WI.
• Güngör, H, Solak, M.H., 2015. Morchella steppicola Zerova, ülkemiz mikobiotası için yeni bir makrofungus kaydı, X. Türkiye Yemeklik Mantar Kongresi Bildiri Özet Kitabı, ss: 37.
• Havlin, J.L., Beaton, J.D., Tisdale, S.L. and Nelson, W.L., 1999. Soil Fertility and Fertilizers. An Introduction to Nutrient Management. Prentice Hall, Upper Saddle River, NJ, p. 499.
• Heluta V.P., 2017. Distribution of Morchella steppicola (Pezizales, Ascomycota), a fungus listed in the Red Data Book of Ukraine, within the country. Ukr. Bot. J., 74(5), 469–474.
• Index Fungorum, 2025. https://www.indexfungorum.org/Names/NamesRecord.asp?RecordID=334468 (accessed 02 December 2025). Işıloğlu M., Allı H., Spooner M.B., Solak M.H., 2010. Morchella anatolica (Ascomycota), A new species from southwestern Anotolia, Turkey, Mycologia 102(2), 455-458.
• Jenny, H., 2012. The soil resource: origin and behavior. Springer Science & Business Media.
• Keskinkılıç, İ. ve Taşkın, H., 2019. Moleküler yöntemlerin kullanımı ile Türkiye Morchella (kuzugöbeği) cinsi genetik çeşitliliğine katkılar. Ç.Ü Fen ve Mühendislik Bilimleri Dergisi, Cilt: 38(29), 121-129.
• Kuo, M., 2005. Morels. 1st ed. Ann Arbor, MI: University of Michigan Press.
• Lal, R., 2006. Enhancing Crop Yields in the Developing Countries through Restoration of the Soil Organic Carbon Pool in Agricultural Lands. Land Degradation & Development, 17, 197-209.
• Larson, A.J., Cansler, C.A., Cowdery, S.G., Hiebert, S., Furniss, T.J., Swanson, M.E., Lutz, J.A., 2016. “Post-fire morel (Morchella) mushroom abundance, spatial structure, and harvest sustainability”, Forest Ecology and Management, 377, 16-25.
• Lazarevi´c, J., Topalovi´c, A, Menkis, A., 2024. Fungal Diversity in Fire-Affected Pine Forest Soils at the Upper Tree Line. Forests, 15, 2012.
• Lehmann, A., Leifheit, E., Rillig, M., 2017. Mycorrhizas and soil aggregation. In: Johnson N, Gehring C, Jansa J, editors. Mycorrhizal Mediation of Soil. Amsterdam, Netherlands: Elsevier, 241-262.
• Li, X., Qu, Z., Zhang, Y., Ge, Y., & Sun, H., 2022. Soil fungal community and potential function in different forest ecosystems. Diversity, 14(7), 520.
• McLean, E.O., 1982. Soil pH and lime requirement. 224, 1159 p, Methods of Soil Analysis, Part 2. Chemical and Microbiological Properties, 2nd Edition. Agronomy No: 9. 199-Madison, Wisconsin USA.
• Loizides, M., 2017. Morels: the story so far. Field Mycology, 18(2), 42-53.
• Loizides, M., Gonou-Zagou, Z., Fransuas, G., Drakopoulos, P., Sammut, C. et al., 2021. Extended phylogeography of the ancestral Morchella anatolica supports preglacial presence in Europe and Mediterranean origin of morels. Mycologia, 113, 559-573. ff10.1080/00275514.2020.1869489ff. ffhal-04864354f.
• Montecchi, A. & Sarasini, M., 2000. Funghi ipogei d’Europa. Associazione Micologica Bresadola, Fondazione Centro Studi Micologici Trento, pp. 714.
• Nelson, D. and L.E. Sommers., 1982. Total carbon, organic carbon, and organic matter. Methods of soil analysis. Part 2. Chemical and microbiological properties, 1982(methodsofsoilan2): p. 539-579.
• Öztürk, Ö., Doğan, H.H., Yıldırımlı, Ş., 2010. Macrofungi of Eldivan dağ (Çankırı), Ot Sistematik Botanik Dergisi 17(2), 141-154.
• Öztürk, M., Soylu, M.K., Temel, M., Pezikoğlu, F., Mısır Bilen, G., 2019. Turkey’s Place in the World Mushroom Foreign Trade. IJAAES Internat. J. Anatolia Agricul. Eng., 1, 102–107.
• Pansu, M. and Gautheyrou, J., 2006. Handbook of soil analysis. Mineralogical, organic and inorganic methods, SpringerVerlag, Berlin, Heidelberg.
• Richards, L.A., 1954. Diagnosis and Improvement of Saline Alkali Soils, Agriculture, 160, Handbook 60. US Department of Agriculture, Washington DC.
• Sağlam, B., Aybar, M., & Yılmaz, F. N., 2021. Investigation of Forest Fire Effects on Morel (Morchella spp.) Mushroom Proliferation: A Case Study of Alucra, Giresun. Doğal Afetler ve Çevre Dergisi, 7(2), 204-212.
• Sarıkürkçü C., Solak, M. H., Tarkowski, P, Zeljković S. Ć, 2022. Minerals, phenolics, and biological activity of wild edible mushroom, Morchella steppicola Zerova. Nat Prod Res. Dec;36(23),6101-6105. doi: 10.1080/14786419.2022.2050910. Epub 2022 Mar 12. PMID: 35285371.
• Sesli, E., Asan, A., ve Selçuk, F. Abacı Günyar, Ö., Akata, I., Akgül, H., Aktaş, S., Alkan, S., Aydoğdu, H., Berikten, D., Demirel, K., Demirel, R., Doğan, H.H., Erdoğdu, M., Ergül, C.C., Eroğlu, G., Giray, G., Haliki Ustan, A., Keleş, A., Kırbağ, S., Kıvanç, M., Ocak, İ., Ökten, S., Özkale, E., Öztürk, C., Sevindik, M., Şen, B., Şen, İ., Türkekul, İ., Ulukapı, M., Uzun, Ya., Uzun, Yu. ve Yoltaş, A., 2020. Türkiye Mantarları Listesi (The Checklist of Fungi of Turkey). Ali Nihat Gökyiğit Vakfı Yayını, İstanbul, 1177 sayfa.
• Taşkın H., Büyükalaca S., 2012. Kuzu göbeği (Morchella) mantarı, Bahçe, 41(1), 25-36.
• Taşkın H., Büyükalaca S., Doğan H.H., Rehner S.A., O’Donnell K., 2010. A multigene molecular phylogenetic assessment of true morels (Morchella) in Turkey, Fungal Genetics and Biology, 47(8), 672-682.
• Taşkın, H., Büyükalaca, S., Hansen, K., O'Donnell, K., 2012. "Multilocus phylogenetic analysis of true morels (Morchella) reveals high levels of endemics in Turkey relative to other regions of Europe", Mycologia, 4(2),446-461.
• Taşkın, H., Doğan H.H., Büyükalaca, S, Clowez P, Moreau P-A, O’Donnell K., 2016. Four new morel (Morchella) species in the elata subclade (M. sect. Distantes) from Turkey, Mycotaxon Volume 131, pp. 467–482.
• Taşkın, H., Doğan, H.H., Büyükalaca, S., 2015. Morchella galilaea, an autumn species from Turkeyi, Mycotaxon Volume 130, 215–221.
• Uzun, Y. 2023. The checklist of Turkish Pezizales species. Anatolian Journal of Botany, 7(1), 1-20.
• Yatsiuk, I, Saar, I., Kalamees, K., Sulaymonov, S., Gafforov, Y., O’donnell, K., 2016. Epitypification of Morchella steppicola (Morchellaceae, Pezizales), a morphologically, phylogenetically and biogeographically distinct member of the Esculenta Clade from central Eurasia, Phytotaxa 284(1), 031–040.
• Zerova, M., 1941. A new morel from the Virgin Steppe (Morchella steppicola Zerova sp. nov.). Ukrayins’kyi Botanicnyi Zhurnal, 1, 155-159.