Mevlânâ ve Yunus Emre’de İnsan Tasavvuru: Can, Nefs ve Kâmil İnsan
Öz
Modern dönemde sekülerleşme, anlam kaybı ve kimlik çözülmeleri insanın düşünce tarihinde sahip olduğu merkezî konumu zayıflatmış; metafizik boyutu büyük ölçüde görünmez hâle gelmiştir. Bu kırılma, insanı bütüncül bir varlık olarak ele alan tasavvufî antropolojinin yeniden yorumlanmasını gerekli kılmaktadır. Bu çalışma, Mevlânâ Celâleddîn Rûmî ile Yûnus Emre’nin insan tasavvurlarını can-nefs kâmil insan ekseninde karşılaştırmalı olarak incelemekte ve her iki düşünürde ortaya çıkan dönüşüm modelini modern varoluş krizlerine alternatif bir metafizik imkân olarak değerlendirmektedir. Bu makale, literatürdeki söz konusu boşluğu gidermeyi amaçlayarak Mevlânâ ve Yûnus Emre’de insanın “can” merkezli ontolojik konumunu, nefsle mücadelenin metafizik gerekçelerini ve kâmil insan idealinin hangi ortak ilkeler üzerinde şekillendiğini sistematik biçimde analiz etmektedir. Böylece tasavvufun insan anlayışı, yalnızca manevî bir öğreti değil; modern insanın varoluşsal kırılmalarına karşı işlevsel bir dönüşüm modeli olarak yeniden konumlanmaktadır. Araştırmanın temel sorusu şudur: Mevlânâ ve Yûnus Emre’de “can” kavramı insanın ontolojik konumunu nasıl belirlemekte; nefsin aşılmasıyla gerçekleşen içsel dönüşüm hangi ortak ilkeler üzerinden şekillenmekte ve bu süreç modern insanın sorunlarını aşmada nasıl bir imkân sunmaktadır? Elde edilen bulgular, her iki düşünürde de aklın zorunlu fakat sınırlı olduğunu; hakikate yönelişin aşk, irade ve kalp merkezli bir dönüşümle mümkün kılındığını göstermektedir. Böylece çalışma, Mevlânâ ve Yûnus Emre’nin insan anlayışını modern krize karşı bütüncül bir metafizik dönüşüm projesi olarak konumlandırarak literatüre özgün bir katkı sunmaktadır.
Anahtar Kelimeler
insan, Mevlânâ Celâleddîn Rûmî, Yûnus Emre, can, nefs, kâmil insan
Etik Beyan
Bu makale, insan katılımcılar, hayvan deneyleri veya herhangi bir etik kurul onayı gerektiren uygulamalar içermediğinden etik kurul izni gerektirmemektedir. Çalışmada araştırma ve yayın etiğine uyulmuştur.
Kaynakça
- Akbalık, E. (2013). Yunus Emre’nin şiirlerinde “gönül” imgesi. The Journal of International Social Research, 6(26), 20–28.
- Armutlu, S. (2012). Yunus’ta tanıma sığmayan aşk ve bu aşkın iki boyutu. Türk Yurdu Dergisi, 32(297).
- Ateş, S. (2015). Yunus’ta ilâhî aşk. In Türk dünyası bilgeler zirvesi: Gönül sultanları buluşması (ss. xx–xx). Türk Dünyası Kültür Başkenti Ajansı Yayınları.
- Avşar, Z. (2020). Mana âleminin üç efendisi: Yunus Emre, Mevlânâ, Hacı Bektaş-ı Veli. Hayykitap.
- Aydın, M. S. (2000). İnsân-ı kâmil. In TDV İslâm ansiklopedisi. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
- Bayraktar, M. (2017). Yunus Emre. In B. A. Çetinkaya (Ed.), Doğu’dan Batı’ya: Düşüncenin serüveni (ss. 114–123). İnsan Yayınları.
- Can, N. (2021). Anadolu bilgeliğinin ruhu. Felsefelogos Dergisi, (76), 31–48.
- Cebecioğlu, E. (2005). Tasavvuf terimleri ve deyimleri sözlüğü. Ağaç Kitabevi.
- Çapku, A. (2018). Yunus Emre düşüncesinde insân-ı kâmil. Diyanet Dergisi, (336), 50–51.
- Çelik, İ. (2003). Tasavvufî gelenekte hazarât-ı hams veya tenezzülât-ı seb‘a anlayışı. Tasavvuf: İlmi ve Akademik Araştırma Dergisi, 4(10), 159–184.
