Geç Osmanlı Dönemi Harput Kildanları: Zeynel Yılmaz Özel Koleksiyonu Üzerinden Bir İnceleme

Öz

Anadolu’nun kadim yerleşim merkezlerinden biri olan Harput (Elazığ), Osmanlı Dönemi’nde stratejik konumu ve sosyo-ekonomik yapısına paralel olarak canlı bir hamam kültürüne de ev sahipliği yapmıştır. Bu kültürün maddi karşılıklarından biri olan ve kişisel temizlik malzemelerinin muhafazasında kullanılan “kildanlar”, günümüzde işlevini yitirmiş ve akademik literatürde kısıtlı oranda temsil edilmiş nesnelerdir. Bu çalışma, Harput’un unutulmaya yüz tutmuş bu hamam eşyalarını somut veriler ışığında tanımlamayı amaçlamaktadır. Makale kapsamında öncelikle Harput’un tarihî hamamları genel bir çerçevede ele alınmış; ardından Zeynel Yılmaz Özel Koleksiyonu’nda yer alan 12 adet Geç Osmanlı Dönemi kildan tipolojik özellikleri ve süsleme programları açısından belgelenmiştir. Yapılan incelemeler neticesinde kildanların form, malzeme ve yapım teknikleri üzerinden genel bir tanımı yapılarak, Harput’un maddi kültür envanterindeki yeri ortaya konulmuştur. Bu çalışmanın temel hedefi, söz konusu objeleri bilimsel bir metodolojiyle kayıt altına alarak Harput’un somut kültürel mirasına dair yeni veriler sunmaktır.

Anahtar Kelimeler

• Harput
• Osmanlı hamam kültürü
• Maden Sanatı
• Kildan
• Maddi Kültür.

Teşekkür

Bu çalışma kapsamında incelenen kildanları çalışmamıza ve bilim dünyasına kazandırmamıza izin veren koleksiyon sahipleri Şamil Cengiz Yılmaz ve Zeynel Yılmaz’a teşekkürü bir borç biliriz.

Kildans of Harput in the Late Ottoman Period: A Study Based on the Zeynel Yılmaz Private Collection

Öz

Anatolian settlement of Harput, one of the region’s ancient urban centers, hosted a vibrant bath culture during the Ottoman period, in parallel with its strategic location and socio-economic structure. One of the material reflections of this culture is the “kildan,” an object used for storing personal bathing items, which has now lost its original function and remains scarcely represented in academic literature. This study aims to define these nearly forgotten bath objects of Harput based on tangible evidence. Within the scope of the article, the historical baths of Harput are first discussed in a general framework; subsequently, 12 kildans from the Late Ottoman period in the Zeynel Yılmaz Private Collection are documented in terms of their typological characteristics and decorative programs. As a result of the analyses, a general definition of kildans is proposed through their form, material, and production techniques, and their place within Harput’s material culture inventory is established. The primary aim of this study is to record these objects through a scientific methodology and to contribute new data to the tangible cultural heritage of Harput.

Anahtar Kelimeler

• Harput
• Ottoman Bath Culture
• Metalwork
• Kildan (Bath/Soap Box)
• Material Culture

Teşekkür

The authors would like to express their sincere gratitude to the collectors, Şamil Cengiz Yılmaz and Zeynel Yılmaz, for generously granting permission to examine and document the flower vases analyzed in this study, thereby enabling their introduction to both the present research and the broader scholarly community.

Kaynakça

1. Aslanapa, O. (1965). Harput'ta Türk mimari eserleri [Lisans tezi].
2. Başa, B. A. (2009). Türk hamam kültürünün spa & wellness mekânlarının tasarımına etkileri. Journal of World of Turks, 1(1), 208–220.
3. Bozok, D. (2006). Türk hamamı ve geleneklerinin turizmde uygulanışı (Bursa merkez ilçe için bir araştırma). Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 13, 71–72.
4. Eyice, S. (1960). Hamamlar. İçinde İslâm Ansiklopedisi (Cilt 5/1, ss. 173–185).
5. Eyice, S. (1997). Hamam. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 15, ss. 402–430).
6. Fıstıkçı, M. (2019). Osmanlıda hamam kültürü ve saray hamamları [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Gaziantep Üniversitesi].
7. Haydaroğlu, M., & Tekdemir, N. (Ed.). (2009). Eski hamam eski tas. Yapı Kredi Yayınları.
8. Kalyoncu, H. (2021). Türk hamam kültüründe metal objeler ve objelerin form ve bezeme özellikleri. Akademik Hassasiyetler, 8(16), 400–420.

9. Koçak, S. Ç. (2004). Osmanlı tarihinde hamam kültürü ve tekstilleri. Socrates Journal of Interdisciplinary Social Researches, 10(41), 21–34.
10. Köşklü, Z. (2005). Geçmişten günümüze Erzurum'da bakırcılık ve bakır kaplar. Atatürk Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Sanat Dergisi, 8, 107–120.
11. Özgen, Ö. (2016). Kültürel miras kapsamında "Türk hamamı" üzerine bir inceleme. İletişim Kuram ve Araştırma Dergisi, 42, 111–138.
12. Sağlam, T. (2002). Harput'taki Türk İslam eserleri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Atatürk Üniversitesi].
13. Sunguroğlu, İ. (1958). Harput yollarında (Cilt 1). Elazığ Kültür ve Tanıtma Vakfı Yayınları.
14. Sunguroğlu, İ. (2013). Harput yollarında (Cilt 1–2).
15. Şengün, M. T., & Siler, M. (2014). Harput Platosu'ndaki genç volkanik alanlar ve bu arazilerin kullanımı. Fırat Üniversitesi Harput Araştırmaları Dergisi, 1(1), 1–19.
16. Tangülü, K., & Yıldız, N. (2021). Harput Cimşit Bey Hamamı'nın yeniden işlevlendirme ölçütleri bağlamında değerlendirilmesi. International Journal of Innovative Engineering Applications, 5(2), 200–203.
17. Tatlı, E., Biçer, S., Elbir, E., Kılınçarslan, E., & Aydoğdu, M. (2022). Yukarı Şehir Harput: Tarihin kavşak noktası. Yeni Ufuk Ofset.
18. Ünal, M. A. (1989). XVI. yüzyılda Harput Sancağı (1518–1566).
19. Yapıcı, S. (2009). Osmanlı salnamelerinde Harput (1869–1908). Eleskav Yayınları.
20. Yılmazkaya, O. (2002). Aydınlık kubbenin altındaki sıcaklık: Türk hamamı: İstanbul hamamları rehberi. Çitlembik Yayınları.