Anadolu Selçuklu Sanatında Hayvan Sembolizmi: Doğal Ve Mitolojik Figürler

Öz

Anadolu Selçuklu sanatı, figüratif anlatım bakımından Orta Çağ Türk sanatının en dikkat çekici üretim alanlarından birini oluşturmaktadır. Taş, çini ve maden eserler üzerinde görülen hayvan figürleri, yalnızca dekoratif unsurlar olarak değil; güç, koruyuculuk, hükümdarlık, bereket ve kozmolojik düzen gibi kavramların sembolik taşıyıcıları olarak değerlendirilmelidir. Bu çalışmada Anadolu Selçuklu sanatında görülen doğal ve mitolojik hayvan figürleri ikonografik açıdan incelenmiştir. Kartal, aslan, geyik, kurt, at ve balık gibi doğal figürlerin büyük ölçüde Orta Asya Türk kültürü ve bozkır yaşamıyla ilişkili anlamlar taşıdığı; ejder, çift başlı kartal, sfenks, grifon, simurg ve siren gibi mitolojik figürlerin ise koruyuculuk, semavi aidiyet ve siyasal hâkimiyet düşüncesiyle bağlantılı biçimde kullanıldığı değerlendirilmiştir. Ayrıca figürlerin mimari yüzeylerdeki yerleşim düzenleri ve kompozisyon ilişkileri değerlendirilmiş; özellikle taçkapı, sur, eyvan ve saray yapılarında koruyucu sembolizmle ilişkili kullanım biçimleri üzerinde durulmuştur. Çalışma sonucunda Anadolu Selçuklu sanatındaki hayvan sembolizminin, Türk mitolojisi, İran etkisi ve İslam düşüncesinin birleşmesiyle oluşan çok katmanlı bir görsel düşünce sistemini yansıttığı görülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Anadolu Selçuklu Sanatı
• Hayvan Sembolizmi
• İkonografi
• Figüratif Sanat.

Animal Symbolism in Anatolian Seljuk Art: Natural and Mythological Figures

Öz

Anatolian Seljuk art constitutes one of the most remarkable fields of figurative expression in medieval Turkish art. Animal figures depicted on stone, tile, and metal works should be regarded not merely as decorative elements, but also as symbolic representations of concepts such as power, protection, sovereignty, abundance, and cosmological order. This study examines the natural and mythological animal figures in Anatolian Seljuk art from an iconographic perspective. It has been evaluated that natural figures such as the eagle, lion, deer, wolf, horse, and fish largely carried meanings associated with Central Asian Turkish culture and steppe life, while mythological figures such as the dragon, double-headed eagle, sphinx, griffon, simurgh, and siren were used in connection with protection, celestial affiliation, and political sovereignty. In addition, the spatial arrangement of these figures on architectural surfaces and their compositional relationships were evaluated, with particular emphasis placed on their protective symbolic functions in portals, city walls, iwans, and palace structures. As a result of the study, it has been understood that the animal symbolism in Anatolian Seljuk art reflects a multilayered visual system shaped through the interaction of Turkish mythology, Iranian influence, and Islamic thought.

Anahtar Kelimeler

• Anatolian Seljuk Art
• Animal Symbolism
• Iconography
• Figurative Art.

Kaynakça

1. Alsan, Ş., & Sezaver, A. (2020). Türk mimari süsleme sanatında natüralist kuşlar. Akra Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi, 8(22), 153–169.
2. Arık, R. (2000). Kubad Abad Selçuklu saray ve çinileri. Türkiye İş Bankası Yayınları.
3. Aslan, Ş. (2005). Türk mimari süsleme sanatlarında mitolojik kaynaklı hayvan figürleri (Orta Asya’dan Selçuklu’ya) [Doktora tezi, Marmara Üniversitesi].
4. Aslanapa, O. (1997). Türk sanatı. Remzi Kitabevi.
5. Berkli, Y. (2007). At sembolizminin Türk defin geleneğindeki izleri. Ekev Akademi Dergisi, 11(30), 65–74.
6. Bıyıklı, M. (2019). Türklerde at kültürü ve Türk mitolojisinde atın yeri ve önemi. International Congress on Afro-Eurasian Research V, 404–417.
7. Boratav, P. N. (2012). Türk mitolojisi ve halk anlatıları üzerine incelemeler. Bilgesu Yayınları.
8. Çabuk, H. Ö., & Eren, S. (2023). Anadolu taş tezyinatında "On İki Hayvanlı Türk Takvimi" ile ilişkili hayvan tasvirleri: İkonografik anlamları üzerine bir değerlendirme. ODÜ Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 13, 229–254.

9. Çoraklı, B. (2012). Çini ve seramiklerde tavus kuşu figürü. MSGSÜ Sosyal Bilimler Dergisi, 6, 7–16.
10. Çoraklı, B. (2022). Türk sanatında mitolojik figürler. Kültür Yayınları.
11. Çoruhlu, Y. (2002). Türk mitolojisinin ana hatları. Kabalcı Yayınevi.
12. Çoruhlu, Y. (2019). Türk sanatında hayvan sembolizmi. Ötüken Neşriyat.
13. Çoruhlu, Y. (2022). Türk mitolojisinin ana hatları. Ötüken Neşriyat.
14. Dalkesen, N. (2015). Orta Asya’dan Anadolu’ya Türk kültüründe geyik kültü. Millî Folklor, 27(106), 58–69.
15. Duranlı, M. (2018). Türk kültüründe kartal sembolizmi üzerine notlar. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 18(1), 1–12.
16. Esin, E. (2001). Türk kozmolojisine giriş. Kabalcı Yayınevi.
17. Esin, E. (2004). Orta Asya’dan Osmanlı’ya Türk sanatında ikonografik motifler. Kabalcı Yayınevi.
18. Grabar, O. (1973). The formation of Islamic art. Yale University Press.
19. Grabar, O. (1992). İslam sanatının oluşumu (N. Yavuz, Çev.). Hürriyet Vakfı Yayınları. (Orijinal eser 1973 yılında yayımlanmıştır.)
20. Gündoğdu, H. (2010). Tokat’tan birkaç figürlü kabartma hakkında. Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi, 13.
21. Güngör, H. (2014). Türk kültüründe avcılık ve yırtıcı kuşlar. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, 30, 315–332.
22. İlden, S. (2012). Türk ikonografisinde kartal motifi. Scientific Pedagogical Journal, 15, 42–53.
23. Karakurt, D. (2012). Türk mitoloji ansiklopedisi. http://drmurataydin.com/turk-mitoloji-ansiklopedisit.pdf
24. Kayalı, Y. (2016). Hint ve Türk mitolojilerinde balık motifi. Akademik Bakış Dergisi, 58, 252–265.
25. Kutlu, M. (2020). Berel’deki 4. Kurgan. Asya Studies, 4(11), 58–70.
26. Mutlu, H. S., & Özdemir, S. (2022). Selçuklu yapılarını süsleyen mitolojik varlıklar. Journal of Social, Humanities and Administrative Sciences, 8(57), 1386–1406.
27. Oktay, J. Ö. (2009). Erken devir Türk sanatı’nda grifon figürünün sembolizmi. Türk Dünyası Araştırmaları, 183, 541–562.
28. Ögel, B. (1995). Türk mitolojisi (Cilt 2). Türk Tarih Kurumu.
29. Ögel, B. (2010). Türk mitolojisi: Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar (Cilt 1–2). Türk Tarih Kurumu.
30. Ögel, B. (2020). Türk mitolojisi: Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar (Cilt 1–2). Altınordu Yayınları.
31. Önder, M. (1967). Kubâd-Âbâd Sarayı harpı ve Sîmurg’ları. Türk Etnografya Dergisi, 60, 5–18.
32. Öney, G. (1968). Anadolu Selçuk sanatında balık figürü. Sanat Tarihi Yıllığı, 2, 142–168.
33. Öney, G. (1969). Anadolu Selçuk sanatında ejder figürleri. Belleten, 33(130), 171–192.
34. Öney, G. (1970). Anadolu Selçuklu mimarisinde boğa kabartmaları. Belleten, 34(133), 83–100.
35. Öney, G. (1992). Anadolu Selçuklu mimari süslemesi ve el sanatları. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
36. Öney, G., & Çobanlı, Z. (2007). Anadolu’da Türk devri çini ve seramik sanatı. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
37. Roux, J. P. (2011). Eski Türk mitolojisi (M. Y. Sağlam, Çev.). Bilgesu Yayınları.
38. Saklavcı, F. (2020). Orta Çağ Anadolu Türk İslam mimarisinde figürlü taş bezemeler (909–1453) [Doktora tezi, Sivas Cumhuriyet Üniversitesi].
39. Saz, S. (2021). Anadolu’da Türk sanat ve mimarisinde rehberlerin karşılaştıkları hayvan figürleri ve mitolojik arka planı. Uluslararası Türk Dünyası Turizm Araştırmaları Dergisi, 6(1), 29–46.
40. Sayın Alsan, Ş., & Akın, S. (2020). Türk kültür ve sanatında geyik sembolizmi. Ulakbilge, 45, 215–226.
41. Şahin, C. (2001). Türklerde ejder ve simurg motiflerinin grafik gelişimi [Doktora tezi, Selçuk Üniversitesi].
42. Uçar, Z. (2014). Türk kültüründe geyik ve Geyikli Baba üzerine gözlemler. Kültür Evreni, 21, 129–145.
43. Uzun, T. (1995). Türk sanatında kanatlı hayvan sembolizmi [Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi].
44. Zeno.Ru. (2018). Keyhüsrev dönemine ait Konya darplı gümüş sikke. https://www.zeno.ru/showphoto.php?photo=205343