ÇEK YAPISALCISI JAN MUKAROVSKİ’NİN STANDART DİL İLE ŞİİRSEL DİL AYRIMI ÜZERİNDE BAZI DİKKATLER

Jan Mukarovski (d.11 Kasım 1891- öl.8 Şubat 1975) 1926’da kurulan Prag Yapısalcı ekolünün en verimli üyelerinden birisidir. Mukarovski Türk bilim çevrelerinde pek tanınmaz. Fakat o, özellikle edebiyat teorileri sahasındaki araştırmalarıyla etkili bir isimdir. Mukarovski standart dil ile şiirsel dil arasındaki ayrımı keşfeden, Hegelci öncüllerden hareketle tarihsel bilinç kavrayışı (historical perspective) ile yapı (structure), işlev (function), norm, değer (value) ve yorumun sonsuzluğu kavramlarını sistematik bir şekilde açıklayan bir edebiyat teorisyenidir. Başta yapı kavramı olmak üzere, Mukarovski’nin sınırlarını çizdiği ve ilk defa tanımladığı bu kavramlar Batı dünyasında çağdaş metin analiz yöntemlerinde üzerinde en çok durulan kavramlardır. Hatta 20. Yüzyılın en etkili metin analiz yöntemlerinden yapısalcılık terimini (structuralism) ilk kullananlardan birinin Mukarovski olduğu ifade edilmektedir. Mukarovski’nin sınırlarını çizdiği yukarıdaki kavramlar, sadece Çek yapısalcılığı için değil; aynı zamanda 20. Yüzyıl edebiyat teorileri için de önemli kavramlardır. Bu makalede önce Çek yapısalcılığının tarihsel ve sosyal bağlamı ele alınmış, ardından Mukarovski’nin geliştirdiği önemli kavramlardan standart dil-şiirsel dil ayrımı Türk edebiyatından örneklerle kısaca açıklanmıştır.