Basa Edatının “Sonra” Anlamı ve Bas-Eylemi ile İlişkisi Üzerine
Öz
Eski Türkçe döneminde sıklıkla kullanılan ve genel olarak edat görevinde karşılaştığımız basa zarf ve edatının “sonra” anlamını kazanışı ve morfemin bas- eylemi ile semantik ilişkisi hususunda araştırmacıların net bir ortak görüşe varamamış olması bu yazıyı şekillendirmiştir. Eski Türkçe döneminde kullanılarak benzer anlamlara gelen ve benzer anlam gelişimlerini içeren sözcüklerin tanıklığı, karmaşık durumların çözümünde yol gösterici olabilir. Eski Türkçede arka, geri, batı anlamlarında kullanılan ve *ke kökünden geliştiği düşünülen “sonra” anlamındaki kedin>keyin sözcüğü ve yazın dilinde benzer gelişime sahip diğer morfemlerin durumları, basa zarf ve edatının “sonra” anlamının ortaya çıkışında semantik bir yorum yapılabilmesine imkân sağlamıştır. Bas- eyleminin “basmak, baskın yapmak, hakimiyet sağlamak” ve nihayet Tonyukuk II yazıtında “yardım etmek” anlamı, Kutadgu Bilig’de geçen “arka” anlamındaki sözcüklerin (arka yölek vb.) “yardım” ve “destek” anlamları, metinlerde şimdiye kadar gördüğümüz bazı oluşumları (art basut kılmak, art basut bolmak) ve bunların bas- eylemi ile ilişkisini ortaya koyabilecek niteliktedir. Kutadgu Bilig’de sıklıkla kullanılan basut “yardım” ve basutçı “yardımcı” sözcüklerinin “arka” ve “geri” anlamındaki tüm sözcüklerle ortak kullanımları, “yardım” ve “destek” sözcüklerinin “arka” ile olan ilişkisini ortaya koymaktadır. Türkiye Türkçesinde kullanılan “arkalamak” ve “arkadaş” sözcükleri de “yardım” sözcüğünün “arka” ile olan ilgisini ortaya çıkaran güncel tanıklardan bazılarıdır. Türklerin bir yere baskın yapma eylemleri tek başına yapılamayacağı ve topluluk halinde kendi içlerinde desteklenerek giriştikleri bir eylem olması nedeniyle sözcüğün Tonyukuk yazıtında görüldüğü gibi “yardım etmek” anlamıyla kullanımını beraberinde getirmiş ve bas- eylemi belki de “arkalamak, desteklemek, yardım etmek” anlamlarını kazanmasına neden olmuştur. Sözcüğün bu kazandığı anlamın “arka” sözcüğü ile olan ilişkisi de dil mantığında arkada ve geride olan her şeyin önünde olduğumuz gerçeği ve gerideki her şeyin bizim sonramızda kalıyor olması basa zarf ve edatının kazandığı “sonra” anlamını açıklayabilecektir.
Anahtar Kelimeler
On the Meaning of the Preposition Basa ‘After’ and Its Relationship with the Verb Bas-
Abstract
This article has been shaped by the fact that the word basa, which is frequently used in the Old Turkish period and generally encountered as a preposition, has acquired the meaning of ‘after’ and that researchers have not reached a clear consensus on the verb to which the adverbial verb suffix -a is attached. The testimony of the words used in the Old Turkic period, which have similar meanings and similar meaning developments, can be a guide in solving complex situations. The word kedin>keyin meaning ‘after’, which developed from a root *ke used in Old Turkic to mean ‘back, back, west’, and the cases of other morphemes with similar development in the literary language enabled a semantic interpretation in the emergence of the meaning of ‘after’ in the adverb and preposition basa. The meaning of the verb bas- as ‘to press, to raid, to dominate’ and finally ‘to help’ in the Tonyukuk II inscription, the meanings of the words with the meaning of ‘back’ (arka yölek etc.) in Kutadgu Bilig as ‘help’ and ‘support’ are capable of revealing some formations (art basut kıl-, art basut bol-) that we have seen so far in the texts and their relationship with the verb bas-. The common usage of the words basut ‘help’ and basutçı ‘helper’, which are frequently used in Kutadgu Bilig, with all the words meaning back and back, reveals the relationship of help and support words with back. The words arkala- and arkadaş in Turkey Turkish are also some of the contemporary witnesses that reveal the relationship of the word help with back. Since the Turks' action of raiding a place could not be done alone and was an action they undertook as a community with the support of their own people, the word was used with the meaning of “to help” as seen in Tonyukuk, and the action of bas- perhaps caused it to gain the meanings of “backing, supporting, helping”. The relationship of this meaning of the word with the word ‘back’ and the fact that we are in front of everything that is behind and behind us in the logic of language and that everything behind us is behind us can explain the meaning of ‘after’ gained by the adverb and preposition basa.
Keywords
