A Humorous Critique of Arbitrary Tax Practices: The Baldness Tax in the Epic of Munduk and Zarlık

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 2, 1101 - 1122, 20.07.2025

Muhammet Nuri Ceylan

https://doi.org/10.34083/akaded.1702595

Öz

Taxation and the collection of taxes are among the key economic concepts that serve functions such as maintaining public order and providing material contributions to the state. Within this economic practice, numerous rules and principles have emerged that shape the socio-cultural and economic life between the ruling powers and the governed. These principles have led to the formation of a tax culture that varies depending on the structure of each society and state. Over the course of history, tax systems and collection methods have drawn public criticism, especially when rulers deviated from tax principles. These reactions were often captured in works penned in various genres and styles by poets and authors who became the voice of the people. This study focuses on the baldness tax, a humorous critique of tax practices of the time found in one of the significant folk narratives, The Epic of Munduk and Zarlık, and examines its interpretation within the framework of tax law. Within this scope, the research discusses tax systems found among the Turks, unusual or peculiar taxation practices in historical periods and different states, and then analyzes the baldness tax from a functional perspective. Considered an arbitrary tax, the baldness tax is interpreted in the context of legal taxation principles. Thus, the implementation of the baldness tax in The Epic of Munduk and Zarlık and the tragicomic nature of fiscal practices are highlighted through a humorous lens.

Anahtar Kelimeler

Turkish Folk Literature , Munduk and Zarlik , baldness tax , tax law , arbitrary tax.

Keyfi Vergi Uygulamalarının Mizahi Bir Eleştirisi: Munduk ve Zarlık Destanı’nda Kellik Vergisi

Öz

Vergilendirme ve vergilerin tahsil edilmesi kamu düzenini sağlamak ve maddi anlamda devlete katkı sunmak gibi işlevler üstlenen önemli iktisadi ıstılahlardan biridir. Bu iktisadi uygulama bağlamında hâkim güçlerle yönetilenler arasında sosyokültürel ve ekonomik hayatı şekillendiren birçok kural, kaide ortaya çıkmıştır. Bu kaideler her toplumun ve devletin yapısına göre bir vergi kültürünün oluşmasını sağlamıştır. Vergilendirmeler ve vergi toplama şekilleri tarihi seyir içinde yönetenlerin vergi ilkelerinden uzaklaşması sebebiyle halk tarafından tepki görmüş ve bu tepkiler dönemin bir nevi sözcüsü durumunda olan şair ve yazarlar tarafından farklı tür ve tarzlarda kaleme alınan eserlerde işlenmiştir. Çalışmada önemli halk anlatılarından Munduk ve Zarlık Destanı’nda yer alan, dönemin vergi uygulamalarını mizahi dille eleştiren kellik vergisi ve bu kellik vergisinin, vergi hukuku kapsamında değerlendirilmesine dikkat çekilmiştir. Bu çerçevede Türklerde var olan vergi sistemlerine, farklı devletlerde uygulanan geçmiş dönemlerdeki tuhaf/ilginç vergilendirmelere yer verildikten sonra kellik vergisinin işlevsel açıdan değerlendirilmesi yapılmış, keyfi bir vergi olarak adlandırabileceğimiz kellik vergisi, vergi hukuku kapsamında yorumlanmıştır. Böylece Munduk ve Zarlık Destanı’nda yer alan kellik vergisi uygulaması ve mali uygulamaların trajikomik durumu mizah yaklaşımı üzerinden dikkatlere sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

Türk Halk Edebiyatı , Munduk ve Zarlık , kellik vergisi , vergi hukuku , keyfi vergi.

Kaynakça

• Abalı, İ. (2020). Ölümü evcilleştirmek: Türk kültüründe ölüm temelli mizah. Hiperyayın.
• Akçam, H. (2021). Kırgız destanlarında halk hukuku. Paradigma Akademi.
• Akmataliyev, A., Mukasov, M., Orozova, G. (2007). Kırgız destanları-2. Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Aktan, C. C. (2023). Roma imparatorluğu’nda idrar vergisi uygulaması/pecunia non olet (paranın kokusu olmaz). Ekonomi Bilimleri Dergisi, 15(1), 89-102. https://doi.org/10.55827/ebd.1310411
• Aktan, C. C., Birkalan, A. Ö. (2023). Georgianlar dönemi Britanyası’nda keyfî vergiler (1714-1830). Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 10(1), 122-138. https://doi.org/10.30803/adusobed.1307039
• Alimov, U. (2003). Kırgızistan’da akınlar ve akınlık geleneği. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ege Üniversitesi.
• Anash Uulu, K. (2018). Barpı’nın hayatı, şiirleri ve sanatı. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Akdeniz Üniversitesi.
• Arıcan, O. (2024). Barpı Alıkul (Şiir dünyası-fonostilistik-leksikostilistik-şiirler). Paradigma Akademi.
• Arıcan, O., Turan, Ö. (2019). Barpı Alıkulov’un ‘Bolboyt’ şiiri üzerine. TÜRÜK Uluslararası Dil, Edebiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, 19, 357-375. http://dx.doi.org/10.12992/TURUK827
• Artıkbayev, K. (2013). XX. yüzyıl Kırgız edebiyatı tarihi (Çev. Mayramgül Dıykanbayeva). Bengü Yayınları.
• Bayat, F. (2013). Oğuz destan dünyası/oğuznamalerin tarihi, mitolojik kökenleri ve teşekkülü. Ötüken Neşriyat.
• Bekci, İ., Apalı, A., Çulcu, T. (2021). Türk devletlerinde vergi anlayış ve uygulamalarının biçimsel ve yapısal karakteri. Düzce Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 11(2), 212-222.
• Caferoğlu, A. (2010). Uygurlarda hukuk ve maliye ıstılahları. Journal of Turkology, 4, 1-44.
• Çandarlıoğlu, G. (1977). Türk destan kahramanları. And Yayınları.
• Çandarlıoğlu, G. (2019). İslam öncesi Türk tarihi ve kültür. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları.
• Çobanoğlu, Ö. (1998). Sözlü kompozisyon teorisi ve günümüz halkbilimi çalışmalarındaki yeri. M. Özarslan (Ed.), Prof. Dr. Dursun Yıldırım Armağanı içinde (s. 138-170). Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
• Çobanoğlu, Ö. (2000). Âşık tarzı kültür geleneği ve destan türü. Akçağ Yayınları.
• Demir, H. İ. (2018). Türk vergi kültürüne etkisi açısından Türk vergi uygulamaları tarihine kısa bir bakış. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 5(18), 64-92.
• Duman, G. B. (2015). 19. yüzyıl Kırgız şiiri ve dönemin sosyal ve siyasi gelişmelerinin şiirdeki yansımaları. Bilig, 75, 1- 22.
• Emeksiz, A. (2015). Türk halkbilimi mizah araştırmalarına dair genel tespit, değerlendirme ve teklifler. Turkish Studies, 10(8), 987-1024.
• Fekete, L. (1947). Türk vergi tahrirleri. (Çev. Sadrettin Karatay). BELLETEN, 11(42). 299-328.
• Gümüş, Ş. (2023). Âşık Veysel Şatıroğlu ve Akın Barpı Alıkulov’un şiirlerinde ortaklıklar. Cumhuriyet Üniversitesi Fen- Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 47, 67-78.
• Günay, B. ve Tekir, A. F. (2018). Tanzimat sonrası vergi reformlarının anayasal vergilendirme ilkeleri çerçevesinde değerlendirilmesi, Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, 2, 711-742. https://doi.org/10.33433/maruhad.502949
• Güvenç, A. Ö. (2015). Âşık tarzı şiir geleneğinde mizahi destanlar. Gece Kitaplığı.
• Güvenç, A. Ö. (2022). Halk hikâyelerinin işlevleri. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 73, 57-83. https://doi.org/10.54614/JTRI.2022.4580
• Karahanlı Kök, N. (2020). Türkistan hanlıkları yarlıklarında geçen vergi adları. TÜRÜK-Uluslararası Dil, Edebiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, 8(21), 212-244.
• Kaya, D. (2015). Kırgız destanları. Salkımsöğüt Yayınları.
• Kayıpov, S. (2005), Türkiye dışındaki Türk edebiyatları antolojisi/Kırgız edebiyatı. Kültür Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Keserci, R., Qasımov, C. (2024). Kırgızların Hokand hanlığı’ndaki rolü. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 11(2), 1201- 1219. https://doi.org/10.46868/atdd.2024.739
• Kundakçı, M. (2019a). Çarlık Rusya’nın Kırgızistan’da uyguladığı koloni siyasetinin dönemin Kırgız akınlarının şiirlerine yansımaları. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 12(66), 151-160. http://dx.doi.org/10.17719/jisr.2019.3567
• Kundakçı, M. (2019b). Kırgız şiirinde ‘akan su’ akımı ile yapılan tabiat güzellemesinin çağrışımları üzerine (Ceñicok Kökö Uulu, Togolok Moldo ve Barpı Alıkulov’un şiirleri örneğinde). Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergisi, 42, 203- 218. https://doi.org/10.17498/kdeniz.557352
• Muratova, Z. (2025). Rus imparatorluğu’nun orta asya’da yürüttüğü siyasetin neticesinde yaşanan andican ayaklanması ve ürkün kurtuluş mücadelesi. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi (ASEAD), 12(1), 352-362.
• Orozobayev, M. (2019). Kırgızlardaki âşıklık geleneğinin yeniden doğuşu üzerine. Anasay, 7, 157-168. https://doi.org/10.33404/anasay.508814
• Orozova, G. (2002). Munduk ve Zarlık, Kız Darıyka, Narikbay. Aytmatov C. T. Akaeva M.D. Akmatalıev A. A. (Ed.), Halk Edebiyatı Serisi içinde. Şam Yayınevi.
• Öğüt Eker, G. (2014). İnsan, kültür, mizah. Grafiker Yayınları.
• Ram, K. (2021). Body as revolt: the myth of nangeli, the woman who covered her breast. Shanlax International Journal of English, 9(4), 1-8. https://doi.org/10.34293/english.v9i4.4037
• Reichl, K. (2017). Türk boylarının destanları. (Çev.: Metin Ekici). Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Saparaliev, D. (2007). Kırgızların devlet düzeni/18. yüzyılın ikinci yarısı-19. yüzyılın ortası (Çev. Bakıt İmanak Sagınbekov). Orta Asya ve Kafkasya Araştırmaları Dergisi (OAKA), 2(3). 149-159.
• Saraç, Ö., Yıldız G. Y. (2022). Vergileme ilişkisinde tarafların davranışları tavşan kaç-tazı tut oyununun mali analizi. Saraç, Ö ve Şeren, G. Y (Ed.), İlkesiz vergilere tepkiler vergi isyanları içinde (s. 3-22). Efe Akademi.
• Sel, B. (2011). Hokand hanlığı (1710-1876). [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Fırat Üniversitesi
• Sevindik, A. (2021). Türk mizah ekolojisi. Ötüken Neşriyat.
• Tashtanov, J. (2021). Kırgız aydınlarının dini ve sosyolojik görüşleri (Bağımsızlık Öncesi) [Yayımlanmamış doktora tezi]. Ankara Üniversitesi.
• Tosuner, M., Demir, İ. C. (2009). Vergi ahlâkının sosyal ve kültürel belirleyenleri. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi. 14(1), 1-15.
• Türkmen, F. (2000). Osmanlı döneminde Türk mizahı. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 4(2), 1-10.
• Usta, Ç. (2009). Mizah dilinin gizemi. Akçağ Yayınları.
• Yalçıner, N. (2008). Kırgız destanları. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, 26, 109-119.
• Yıldız, N. A. (2016). Kırgız akın geleneği. Yıldız N. A. ve Turan, F. A (Ed.), Türk dünyası âşık edebiyatı içinde (s. 375-450). Gazi Kitabevi.