Teke Yöresi Türkülerinde Alkış ve Kargış

Öz

Türküler yakıldıkları andan beri insanoğlunun duygularını anlatmada güçlü bir araç olmuşlardır. Türkülerin söz varlığı içerisinde insan yaşamına dair pek çok unsur yer alır, bunlardan biri de kalıp sözlerdir. Kalıp sözler içinde, Türk coğrafyasında ve kültüründe kadim bir gelenek olan alkış-kargış söyleme geleneği bulunmaktadır. Alkış “dua” ve kargış “beddua, ah, ilenç”, içinde yaratıldığı toplumun sözlü kültür özelliklerini taşır ve kültürden kültüre aktarılarak millet hafızasında yer alır. İnsanlığın var olmasından beri sözlü ve yazılı olarak her dönemde yer alan alkış ve kargışlar, basit ve kısa cümlelerle ifade edilir. Türkü sözlerinde de kendine yer bulan alkış ve kargışlar, doğaçlama ortaya çıkan duygu ifadeleridir. Yörük/Türkmen geleneğinin hüküm sürdüğü Teke yöresi, türkü bakımından oldukça zengin bir malzemeye sahiptir. Bu çalışmada TRT Türk Halk Müziği Repertuvarında yer alan ve repertuvarda yer almayan Teke yöresi türküleri incelenmiştir. Genellikle kırık havalardan ve uzun havalardan oluşan Teke yöresi kültür sistemine ait türkülerin içindeki alkış ve kargış örnekleri tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Türk Dili
• Teke yöresi türküleri
• söz varlığı
• alkış
• dua
• kargış
• beddua

Alkis (Blessing) and Kargis (Curse) in the Folk Songs of the Teke Region

Abstract

Since the moment they were first sung, folk songs have served as a powerful medium for expressing human emotions. Within the lexicon of folk songs, numerous elements related to human life can be found, one of which is the use of formulaic expressions. Among these expressions is the traditional practice of invoking alkis (blessing) and kargis (curse), an ancient custom deeply rooted in Turkish geography and culture. Alkis, meaning “prayer” or “blessing,” and kargis, meaning “curse,” “malediction,” or “imprecation,” reflect the characteristics of the oral culture in which they were created and have been preserved in the collective memory of the nation through intergenerational transmission. Having existed in both oral and written forms throughout human history, alkis and kargis are typically expressed through brief and simple sentences. These expressions, which also appear in the lyrics of folk songs, are often spontaneous manifestations of emotion. The Teke region, where the Yoruk/Turkmen tradition remains prevalent, offers a particularly rich repertoire of folk songs. This study examines both the Teke region folk songs included in the TRT Turkish Folk Music Repertoire and those not featured in the official collection. It identifies examples of alkış and kargış embedded within the folk songs, which predominantly consist of both rhythmic and free-rhythm forms, reflecting the cultural system of the Teke region.

Keywords

• Turkish language
• folk songs of the Teke region
• vocabulary
• alkis
• prayer
• kargis
• curse

Kaynakça

1. Ak, M. (2018). Teke adı ve yöresi üzerine. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 10(30), 1019-1040. http://dx.doi.org/10.14520/adyusbd.494027
2. Aksan. D. (2006). Türkçenin sözvarlığı. Engin Yayınevi.
3. Attilâ, O. (1966). Afyonkarahisar türküleri. Güven Matbaası.
4. Baldane, O. (2023). Höömey ve boğaz çalma ya da Tuva nire Teke nire. Göçebe Dergisi, (20), 12-21.
5. Boratav, P. N. (1988). Halk hikâyeleri ve halk hikâyeciliği. Adam Yayınları.
6. Çine, H. (2003). Burdur’dan damlalar. Arzu Ofset ve Reklam.
7. Elçin, Ş. (2010). Halk edebiyatına giriş. Akçağ.
8. Ercilasun, A. B. & Akkoyunlu, Z. (2014). Kaşgârlı Mahmud Dîvânu Lugâti’t-Türk: giriş-metin-çeviri-notlar-dizin. TDK Yayınları.

9. Ergönenç, D. & Erbaş, N. (2019). Karadeniz türkülerinde alkış. Karadeniz Araştırmaları, 16(63), 497-529.
10. Ersoydan, M. Y. (2024). Teke yöresi kültür sistemine ait türkülerin yöre içindeki dağılımı. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (39), 695-706. https://doi.org/10.29000/rumelide.1469444
11. Gökdayı, H. (2008). Türkçe’de kalıp sözler. Bilig, (44), 89-110.
12. Güven, M. (2013). Türkülerin varyantlaşması. A. Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, (50), 145-156.
13. Kaya, D. (1997). Dualar ve beddualar, Türklük Bilimi Araştırmaları, (4), 99-121.
14. Kayacan, İ. (2012). Burdur’un saz ve söz ustaları 2. Burdur Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü.
15. Özbek, M. (2009). Türkülerin dili. Ötüken Neşriyat.
16. TRT. (2006). Türk halk müziği sözlü eserler antolojisi. TRT Müzik Dairesi Başkanlığı.
17. URL-1: https://www.notaarsivleri.com/arama.html?kelime=antalya (10.05.2025)
18. URL-2: https://www.notaarsivleri.com/arama.html?kelime=burdur (10.05.2025)
19. URL-3: https://www.notaarsivleri.com/arama.html?kelime=%FDsparta (10.05.2025)
20. URL-4: https://www.repertukul.com/Yoreler--AFYON (15.04.2025)
21. URL-5: https://www.repertukul.com/Yoreler--ANTALYA (15.04.2025)
22. URL-6: https://www.repertukul.com/Yoreler--BURDUR (10.05.2025)
23. URL-7: https://www.repertukul.com/Yoreler--DENIZLI (15.04.2025)
24. URL-8: https://www.repertukul.com/Yoreler--ISPARTA (10.05.2025)
25. URL-9: https://www.repertukul.com/Yoreler--MUGLA (15.04.2025)