Mitostan Moderniteye: Türkiye’de Kurt Motifinin Güncel Yansımaları

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 2, 1228 - 1248, 20.07.2025

Recep Demir

https://doi.org/10.34083/akaded.1704734

Öz

Kurt motifi, Türk milletinin toplumsal yapısında, geleneklerinde, efsane ve destanlarında önemli bir yere sahiptir. Türk devletlerinin erken dönem mitolojilerinde ve sözlü kültür ürünlerinde kurt; ata, ana, kılavuz, rehber, kurtarıcı, güç, bağımsızlık ve aklın sembolü gibi çeşitli roller üstlenmiştir. İslamiyet öncesi Şamanist döneme ait edebi metinlerde, diğer hayvanlardan farklı olarak bir edebi motif niteliği taşıyan kurt, bu metinlerde kutsal bir unsur olarak da değerlendirilmiştir. Ergenekon Destanı'nda Türkleri yok olma tehlikesinden kurtaran ve soylarının devamlılığını sağlayan figür olarak karşımıza çıkan kurt, Oğuz Kağan Destanı’nda ise Türk ordusuna rehberlik eden bir karakter olarak betimlenmiştir. İslamiyet sonrası dönemde de bu sembolik işlevini muhafaza eden kurt motifi, Dede Korkut Hikâyeleri'nde mübareklik kazanmış, Cengizname'de ise ilahi bir ışık formunda yeryüzüne inerek Cengiz Han’ın annesiyle birleşmiş ve böylece Cengiz Han’ın doğumu kutsal bir anlatı çerçevesinde ele alınmıştır. Türk kültüründe tarihsel süreç içerisinde dönüşüme uğrasa da kurt figürü, sembolik önemini büyük ölçüde korumuştur. Günümüzde de bu motifin farklı alanlarda kullanımı yaygın olarak gözlemlenmektedir. Özellikle uluslararası toplumda Türklüğün sembolü olarak kabul edilmesi, motifin kültürel ve kimliksel bir anlam taşıdığını göstermektedir. Bunun yanı sıra, para ve pul tasarımlarında, hediyelik eşya üretiminde, şirket logolarında, spor kulüplerinin amblemlerinde, dijital oyunlarda, sinema ve televizyon yapımlarında, insan, bitki ve yer adlandırmalarında yer alması kurt motifinin modern, kültürel ve sanatsal alanlardaki etkisini ortaya koymaktadır. Bu çalışmada, kurt motifinin tarihsel süreç içerisindeki anlamı incelenerek, günümüzde de Türk kültüründe ve toplumsal hafızada önemli bir figür olarak varlığını sürdürdüğü örneklerle ortaya konulması hedeflenmiştir. Bu amaçla kurt motifinin tarihi süreçten gelen öneminin 21. yüzyılda Türkiye’deki yansıma alanları irdelenmeye çalışılmış ve on farklı alandaki kullanımları açıklanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Kurt motifi , Türkiye , sembol , kutsal.

From Mythos to Modernity: Current Reflections of the Wolf Motife in Turkey

Öz

The wolf motif holds a significant place in the social structure, traditions, myths, and legends of the Turkish nation. In the early mythology and oral cultural products of Turkish states, the wolf assumes various roles as an ancestor, mother, guide, leader, savior, symbol of power, independence, and wisdom. Unlike other animals, the wolf is considered a literary motif in literary texts from the pre-Islamic Shamanistic period and is also regarded as a sacred element in these works. In the Ergenekon Epic, the wolf appears as the figure that rescues the Turks from the threat of extinction and ensures the continuation of their lineage. Similarly, in the Oghuz Khan Epic, the wolf is depicted as a guide leading the Turkish army. Even after the adoption of Islam, the wolf motif preserved its symbolic function. In the Dede Korkut Stories, the wolf was attributed sacred significance, while in the Cengizname, it appeared as a divine light descending to earth, uniting with the mother of Genghis Khan, thus framing his birth within a sacred narrative. Despite undergoing transformations throughout history, the wolf figure has largely retained its symbolic importance in Turkish culture. Today, the widespread use of this motif in various domains underscores its continued cultural relevance. The wolf is recognized internationally as a symbol of Turkic identity, indicating its cultural and ideological significance. Furthermore, its presence in currency and stamp designs, souvenir production, corporate logos, sports club emblems, digital games, cinema and television productions, as well as in the naming of people, plants, and places, demonstrates its influence in modern cultural and artistic spheres. This study aims to examine the historical significance of the wolf motif and provide examples of its continued presence in Turkish culture and collective memory. To achieve this, the research explores the reflections of this motif in 21st-century Turkey, analyzing its applications across ten different fields.

Anahtar Kelimeler

Wolf motif , Turkey , usage area , holy.

Kaynakça

• Afacan, E. ve I. A., Meltem. (2025). Bozkurt İşareti: sporda semboller ve anlamlar. Kocatepe Futbol Bilimleri Dergisi, 1(1), 1-11.
• Akcan, A. (2012). Bozkır kavimlerinde din (Göktürk dönemi sonuna kadar) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Gazi Üniversitesi.
• Altun, Z. (2019). Türk kültüründe kurt kavramı üzerine bir inceleme. Eğitim ve Toplum, 8(22), 91-108.
• Arık, D. (2021). Anadolu ve Çuvaş Türklerinde kurtla ilgili inanış ve uygulamalar. İdil-Ural Araştırmaları Dergisi, 3 (2), 111-133. https://doi.org/10.47089/iuad.993097
• Aslan, N. (2010). Kurt motifinin Türk menşe efsanelerindeki anlamı üzerine. Milli Folklor, 22(87), 72-77.
• Bağcı, A. (2016). Türk kültüründe kurdun kutsiyetinin şaman mitlerindeki yeri. Türk Dünyası, 42, 7-14.
• Banarlı, N. S. (1971). Resimli Türk Edebiyatı Tarihi. Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.
• Dağı, F. ve Deniz, T. (2019). Somut Olmayan Kültürel Miras kapsamında Kurt Ata Kültürünün Anadolu’ya yansıması: Safranbolu örneği. Karabük Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 9(1), 294-302.
• Duydu, M. ve Karabey Tekin, A. (2022). Türk Mitolojisinde hayvan sembolizmi ve geleneksel “Şahmeran” figürünün sanata yansımaları. İdil Dergisi. 96, 1208–1217. https://doi: 10.7816/idil-11-96-06
• Embassy of France in Washington. (2007). The Gallic Rooster. 14.05.2025 tarihinde https://franceintheus.org/spip.php?article604 adresinden edinilmiştir.
• Emir, O. (2017, Mayıs). Antik Çağ’da kahraman hükümdar mitlerinde ayırt edici bir özellik: kurt motifi. O. K. Gül ve C.C. Çakmakcı (Ed.), I. Uluslararası Türklerin Dünyası Sosyal Bilimler Sempozyumu. Türklerin Dünyası Enstitüsü ve Gotse Delcev Üniversitesi, ANTALYA.
• Ergin, M. (2008). Dede Korkut Kitabı I. Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Ergin, M. (2009). Orhun Abideleri. Boğaziçi Yayınları.
• Finell, E. ve Liebkind, K. (2010). National symbols and distinctiveness: Rhetorical strategies in creating distinct national identities. British Journal of Social Psychology, 49, 321-341. https://doi: 10.1348/014466609X455190
• Gömeç, S. (2009). Türk Destanlarına Giriş. Akçağ Yayınları.
• Gülşen, H. (2013). Kurt motifi üzerine bir inceleme. Akademik Bakış Dergisi, 39, 18-28.
• İmamoğlu, G. ve Ceylan, L. (2019). Futbol takımlarında arma, logo ve maskot kullanımı. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 12(66), 509-516. https://doi.org/10.51118/konsan.2023.30
• İmanov, A. (2021). Mitoloji ve modern dünya halklarının kültüründeki “kurt” imgesinin rolü ve işlevi ile dünya sinema filmlerindeki kurt imgesinin karşılaştırılması. [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. İstanbul Üniversitesi.
• İnan, A. (1987). Börü=Kurt ve yok=hayır üzerine. Makaleler ve İncelemeler I. Türk Dil Kurumu Yayınları.
• John, D. R. (1999). Consumer socialization of children: A retrospective look at twenty-five years of research. Journal of Consumer Research. 26(3), 183–213. https://doi: 10.1086/209559
• Kalafat, Y. (2002). Gök Tanrı İnancından günümüze kadar Türk halk inançlarında kurt. XIV. Türk Tarih Kongresi. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Kalafat, Y. (2008). Dedem Korkut’un Kurdu. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi (HÜTAD). 9, 309-324.
• Köprülü, M. F. (1981). Türk Edebiyatı Tarihi. Ötüken Yayınları.
• Nix, E. (2021). How did the bald eagle become America’s national bird? Retrieved from Hıstory. 14.05.2025 tarihinde https://www.history.com/news/how-did-the-bald-eagle-become-americas-national-bird adresinden edinilmiştir.
• Ögel, B. (1995). Türk Mitolojisi II. Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Ögel, B. (2014). Türk Mitolojisi I. Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Özcan, B. Ö. (2014). Hayvan semboller ve marka maskotlarında kullanımı. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 11(27), 53-68.
• Platoff, A. M. (2012). The “Forward Russia” flag: Examining the changing use of the bear as a symbol of Russia. Raven: A Journal of Vexillology, 19, 99–126. 13.01.2025 tarihinde https://escholarship.org/uc/item/5xz8x2zc adresinden edinilmiştir.
• Polat, K. (2020). Geleneksel Türk inançlarında hayvanlar. S. Turan (Ed.). Kutsal ve Hayvan- Dinlerin Hayvanlara Bakışı içinde (s. 175-205). Nobel.
• Roux, J. P. (1994). Türklerin ve Moğolların eski dini. A. Kazancıgil (Çev.). İşaret Yayınları.
• Sarı, İ. (2017). Türk Tarihinde Bozkurt. Nokta E Publishing Yayınları.
• Screti, F. (2020). The Spanish nationalist farm. The Bull, the Cow, the Donkey, the Sheep, and the Boar, as competing identity symbols. T. Fernández-Ulloa (Ed.). Ideology, Politics and Demands in Spanish Language, Literature and Film içinde (s. 1-20). Cambridge Scholar Publishing. 18.05.2025 tarihinde https://escholarship.org/uc/item/5xz8x2zc adresinden edinilmiştir.
• Şişman, B. (2009). Cengizname Haza Kıssa-i Çingiz Han. Etüt Yayınları.
• TRT Haber. (2024). İlber Ortaylı: Bozkurt, Türk Milletinin sembolüdür. 16.05.2025 tarihinde https://www.trthaber.com/haber/gundem/ilber-ortayli-bozkurt-turk-milletinin-semboludur-866704.html adresinden edinilmiştir.
• Tutaysalgır, O. ve Arı, S. (2023). Aslan sembolizminin tarihsel yolculuğu ve güncel logo tasarımlarında kullanımı. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 16(41), 434-453. https://doi.org/10.12981/mahder.1119532
• Türk Dil Kurumu (t.y.). Türk Dil Kurumu sözlükleri. 15 Ocak 2025 tarihinde https://sozluk.gov.tr/adresinden edinilmiştir.