Sebeb-i Te’lif Literatürüne Bir Katkı: Türk Edebiyatında Bûsîrî’nin Kaside-i Bürde’si Neden Şerhedildi?

Öz

Türk edebiyatında Kasîde-i Bürde denildiği vakit akla iki şiir gelmektedir. Bunlardan ilki Ka‘b b. Züheyr’in (ö. 645?) şiiri, ikincisi de Bûsîrî’nin (ö. 1297?) kasidesidir. Bûsîrî’nin şiiri Kasîde-i Bür’e olarak da bilinmektedir. İslamî Türk edebiyatında Bûsîrî’nin kasidesinin ayrı bir yeri bulunmaktadır. Türkler bu kasideyi çok sevmiş birçok müellif manzum ve mensur olarak Türkçeye çevirmiş, kasidenin hususiyetleri üzerine eser te’lîf etmiştir. Şifa maksadıyla okunması da kasidenin şöhretini artırmış; edebiyattan sanata, halk kültüründen musıkîye varıncıya kadar pek çok sahada eser, etkisini göstermiştir. Bûsîrî’nin Kasîde-i Bürde’si üzerine İslamî Türk edebiyatında yapılmış 42 mensur 3 de manzum şerh tespit edilmiştir. Yapılacak farklı araştırmalarla bu sayının artması kaçınılmazdır. Bu makalede, Türk te’lîf literatürüne katkı sunmak maksadıyla, Bûsîrî’nin kasidesi üzerine kaleme alınmış Türkçe şerhlerin te’lîf sebepleri ele alınmıştır. Öncelikle İslam te’lîf geleneği içinde sebeb-i te’lîfler üzerine yapılmış bazı çalışmalardan hareketle, sebeb-i te’lîf kavramı üzerinde durulmuştur. Ardından tespit edilebilen Kasîde-i Bürde şerhleri içinde, telif sebebi barındıranlar listelenmiştir. Hemen hemen hepsinde ortak olarak bulunan temel sebepler dışarıda bırakılarak şerhlerin sebeb-i te’lîflerine göre sınıflandırması yapılmıştır. Sunulan bu sınıflandırma teklifinin ardından çalışmadan elde edilen sonuçlar belirtilmiştir. Böylece Türk edebiyatında sebeb-i te’lîf literatürüne katkı sunabilmek amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• İslamî Türk edebiyatı
• Bûsîrî
• Kasîde-i Bürde
• sebeb-i te’lîf

A Contribution to the “Cause of Composition” Literature: Why Was Al- Bûsîrî’s Qasîdat al-Burda Commented Upon in Turkish Literature?

Abstract

When the term Qasîdat al-Burda is mentioned in the context of Turkish literature, two poems typically come to mind: the first is by Ka‘b ibn Zuhayr (d. ca. 645), and the second, more prominent one, is by al-Bûsîrî (d. ca. 1297). Al-Bûsîrî’s poem is also known as Qasîdat al-Burʾa. This particular qaṣīda occupies a distinguished place in Islamic Turkish literature. The Turks held this poem in high regard; numerous scholars translated it into Turkish, both in verse and prose, and authored treatises exploring its various features. The belief in its healing properties further enhanced its reputation, and its influence extended across a wide array of cultural spheres—from literature and art to folk traditions and music. Within the Islamic Turkish literary tradition, a total of 42 prose and 3 verse commentaries on al-Bûsîrî’s Qasîdat al-Burda have been identified. It is inevitable that future research will increase this number. This article seeks to contribute to the literature on cause of composition (sebeb-i te’lîf) in Turkish authorship by investigating the reasons behind the writing of Turkish commentaries on al-Bûsîrî’s qaṣīda. First, the concept of sebeb-i te’lîf is explored, based on selected studies within the broader Islamic tradition of authorship. Next, among the identified commentaries on the Qasîdat al-Burda, those explicitly stating a cause of composition are catalogued. Common, overarching motives found in nearly all works are excluded, and the commentaries are then classified according to their specific declared reasons for composition. Following the proposed classification, the article presents its main findings. Ultimately, this study aims to offer a scholarly contribution to the literature on sebeb-i te’lîf in Turkish literary historiography.

Keywords

• Islamic Turkish literature
• al-Bûsîrî
• Qasîdat al-Burda
• cause of composition (sebeb-i te’lîf)

Kaynakça

1. Abdülaziz Bey (1995). Osmanlı Âdet, Merasim ve Tabirleri Âdât ve Merasim-i Kadime, Tabirât ve Muamelât-ı Kavmiye-i Osmaniye. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
2. Altuntaş, M. C. (2024). Rüya ve Himaye: Bir Hadis Kitabının Türkçeye Çeviri Sebepleri. M. Arıcı ve S. Arslan (Ed.), Sebeb-i Telif Osmanlı Literatüründe Açık ve Örtük Yazma Nedenleri içinde (s. 233-252). Ketebe Yayınları.
3. Arıcı, M. (2024). Osmanlı Tıp Literatüründe Sebeb-i Terceme: On Yedinci Yüzyıl Tıp Tercümeleri Üzerine. M. Arıcı ve S. Arslan (Ed.), Sebeb-i Telif Osmanlı Literatüründe Açık ve Örtük Yazma Nedenleri içinde (s. 253-288). Ketebe Yayınları.
4. Averbek, G. D. (2020). Berlin Devlet Kütüphanesi’nde Bulunan Kataloglanmamış Türkçe Yazmalar Üzerine Tespitler. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 24, 1-40.
5. Ayçiçeği, B. (2024). Kasîde-i Bürde’nin Türkçe Mensur Tercüme ve Şerhleri. B. Ayçiçeği (Ed.), Türk Edebiyatında Bûsîrî’nin Kasîde-i Bürde’si Cilt 1: Nüshalar- Edebiyata, Sosyal Hayata ve Sanata Etkisi içinde (s. 39-87). DBY Yayınları.
6. Ayçiçeği, B. (2020). Necîb Efendi’nin Kasîde-i Bürde Şerhi Muhtasar Tevessül İnceleme-Tevessül’le Karşılaştırma-Metin. DBY Yayınları.
7. Balcızâde Ahmed bin el-Hâc Hasan İstanbulî. Kasîde-i Bürde Şerhi. İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, nekty01735.
8. Dağıstanlıoğlu, B. E. (2014). Keşfü’l-Hüdâ, Doğu Türkçesiyle Yazılmış Bir Kasîde-i Bürde Şerhi. Nurettin Demir ve Faruk Yıldırım (Ed.), Prof. Dr. Mehmet Özmen Armağanı içinde (s. 133-136). Çukurova Üniversitesi Basımevi.

9. Dağıstanlıoğlu, B. E. (2015). Keşfü’l-Hüdâ, Doğu Türkçesiyle yazılmış bir Kasîde-i Bürde şerhi. inceleme-metin-dizin. I-II. [doktora tezi]. Çukurova Üniversitesi.
10. Dağıstanlıoğlu, B. E. (2017). 14. Yüzyıl Doğu Türkçesine Adını Veren Hüseyn-i Hârezmî ve Bûsîrî’nin Kasîde-i Bürde’sine Yazdığı Şerhi Keşfü’l-Hüdâ. International Journal of Language Academy, 7 (1), 26-39. http://dx.doi.org/10.18033/ijla.3493
11. Dağıstanlıoğlu, B. E. (2018). Keşfü’l-Hüdâ Doğu Türkçesiyle Yazılmış Bir Kasîde-i Bürde Şerhi. TDK Yayınları.
12. Fazlıoğlu, İ. (2003). Osmanlı Döneminde 'Bilim' Alanındaki Türkçe Telif ve Tercüme Eserlerin Türkçe Oluş Nedenleri ve Bu Eserlerin Dil Bilincinin Oluşmasındaki Yeri ve Önemi. Kutadgubilig Felsefe-Bilim Araştırmaları Dergisi, 3, 151-184.
13. Fazlıoğlu, İ. (2024). Muhatab’a Göre...: İslam Temeddününde Eser Telif Etmenin Nedenleri Üzerine. M. Arıcı ve S. Arslan (Ed.), Sebeb-i Telif Osmanlı Literatüründe Açık ve Örtük Yazma Nedenleri içinde (s. 17-32). Ketebe Yayınları.
14. Güleçyüz, M. E. (2024). Molla Fenari'nin ‘Aynü’l-A‘yânı’nda Çok Katmanlı Sebeb-i Telif. M. Arıcı ve S. Arslan (Ed.), Sebeb-i Telif Osmanlı Literatüründe Açık ve Örtük Yazma Nedenleri içinde (s. 85-123). Ketebe Yayınları.
15. Hasan Fehmi Efendi (1328). Mecma‘u’l-Fezâ’il. Mekteb-i Sanâyi-i Osmânî Matbaası.
16. Kasadar, Ö. F. (2019). İsmail Niyazi Osmanpazarî (ö. 1275/1858) hayatı, eserleri ve el-Umde ale'l-Bürde isimli eseri. [yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Üniversitesi.
17. Kayacıgî (Kayacıklı) Süleyman Efendi (1299). Türkçe Kasîde-i Bürde Şerhi. Esad Efendi Matbaası.
18. Koç, H. (2024). Kasîde-i Bürde’nin Türkçe Manzum Şerhleri. B. Ayçiçeği (Ed.), Türk Edebiyatında Bûsîrî’nin Kasîde-i Bürde’si Cilt 1: Nüshalar Edebiyata, Sosyal Hayata ve Sanata Etkisi içinde (s. 89-97). DBY Yayınları.
19. Mehmed Mekkî. Tevessül. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Ragıp Paşa 1142.
20. Mermer, K. (2020). Klâsik Şerh Geleneğinde Üslûp -Kasîde-i Bürde Örneği-. İz Yayıncılık.
21. Nuh Nasûh bin İsmail el-Çerkesî el-Hanefî. Nebîzü’ş-Şurûh fî Tatyîbi’r-Rûh. Berlin Devlet Kütüphanesi, HsOr5260.
22. Olgun, T. (1994). Edebiyat Lügati. Kemâl Edib Kürkçüoğlu (nşr.). Enderun Kitabevi.
23. Özcan, A. (2024). Osmanlı Tarih Kaynaklannda Sebeb-i Teliflere Dair. M. Arıcı ve S. Arslan (Ed.), Sebeb-i Telif Osmanlı Literatüründe Açık ve Örtük Yazma Nedenleri içinde (s. 61-83). İstanbul: Ketebe Yayınları.
24. Özcan, A. (2019). Nazîfî İsmail Akhisârî ve Manzum Kasîde-i Bür’e Tercümesi: İklîdü’s-Saâde. [yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Dokuz Eylül Üniversitesi.
25. Sönmez, H. (2025). Yahyâ Bin Abdullâh’ın Kasîde-i Bürde Şerhi: Tercümetü’l-Esrâr fî Medhi Seyyidi’l-Ebrâr. [yayımlanmamış doktora tezi]. Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi.
26. Şemseddin Sami (1317). Kâmûs-ı Türkî. İkdâm Matbaası.
27. Şeyh Abdullah b. Şeyh Ahmed’in İpsalalı Vâiz Sağîr-zâde. İrşâdiyye Şerh-i Kasîdetü’l-Bürde ve Cübbe Şerh-i Kasîde-i Bür’e. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Fatih 3971.
28. Şeyh Abdullah b. Şeyh Ahmed’in İpsalalı Vâiz Sağîr-zâde. İrşâdiyye Şerh-i Kasîdetü’l-Bürde ve Cübbe Şerh-i Kasîde-i Bür’e. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Reşid Efendi 799.
29. Taşan, N. (2024). 14 ve 15. Yüzyıl Anadolu Sahası Türkçe Mesnevîlerde Sebeb-i Te’lîf: Kurgu ve Muhteva. [yayımlanmamış doktora tezi]. Sakarya Üniversitesi.
30. Yavuz, K. (1983). XIII. - XVI. Asır Dil Yadigarlarının Anadolu Sahasında Türkçe Yazılış Sebepleri ve Bu Devir Müelliflerinin Türkçe Hakkındaki Görüşleri. Türk Dünyası Araştırmaları. 27, 9-55.
31. Yazar, S. (2024). Le’âlî Mahlaslı Seyyid Ahmed b. Mustafâ’nın Kasîde-i Bürde Şerhi. B. Ayçiçeği (Ed.), Türk Edebiyatında Bûsîrî’nin Kasîde-i Bürde’si Cilt 2: Metinler içinde (s. 79-253). DBY Yayınları.
32. Yüksel, M. R. (2024). İskilipli Abdülkâdir bin İsmail’in Kasîde-i Bürde Şerhi (inceleme-metin-dizin). [yayımlanmamış doktora tezi]. Hitit Üniversitesi.