Minyatürlü Bir Ziyaret Rehberi: Ziyâretnâme-i Resûl-i Ekrem

Öz

Bu çalışma, Süleymaniye Kütüphanesi Laleli Koleksiyonu 01183 numarada kayıtlı bir mecmuanın ilk risalesi olan Ziyâretnâme-i Resûl-i Ekrem adlı eserin incelenmesini konu edinmektedir. Hasan-ı Basrî’nin gördüğü bir rüyaya dayandırılan bu Ziyâretnâme, hem metin hem de minyatürler aracılığıyla Medine’deki kutsal mekânları ve ziyaret kurallarını ele alır. Eserin giriş kısmı, Hasan-ı Basrî’nin rüyasında Hz. Peygamber’den aldığı özel izinle kaleme aldığı kişisel bir hatırat niteliği taşır. Çalışmada eserin dil, anlatım ve imla/istinsah özellikleri incelenmiş; Arapça ve Farsça tamlamaların yoğunluğu, didaktik üslubu ve nesir bölümlerinin yanı sıra yer yer manzum parçalara da yer verildiği tespit edilmiştir.

İncelemeler sonucunda Hasan-ı Basrî’nin rüya anlatısı ve hatıratıyla başlayan eserin giriş bölümü ile dua ve selamlamalardan oluşan didaktik ana bölümü arasındaki yapısal farklılıklar ortaya konulmuştur. Metnin gövdesi, Hz. Peygamber ve onunla aynı hücrede yatan Hz. Ebû Bekir ve Hz. Ömer’in yanı sıra Ehl-i Beyt ve birçok sahabeye yönelik selamlamalar ve dualar içermektedir. Eserdeki minyatürler ise Mescid-i Nebevî’nin eski yapısı, Uhud şehitlerinin kabirleri ve tarihî su kuyuları gibi kutsal mekânların tasvirleriyle önemli bir görsel kaynak sunmaktadır. Eserde Hasan-ı Basrî’nin vefatından sonra yaşayan İmam Mâlik’in türbesinin tasvir edilmesi, eserin Hasan-ı Basrî adına kaleme alındığını fakat ona ait olmadığını göstermektedir. Bu yönüyle çalışma, bir yandan hac ve ziyaret rehberliği geleneğine katkı sağlarken diğer yandan da sanat tarihi ve yazma eser incelemeleri için önemli veriler sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Ziyâretnâme
• İslami Türk edebiyatı
• minyatür
• Hasan-ı Basrî

A Pilgrimage Guide Featuring Miniatures: The Ziyāratnāma-i Rasūl-i Akram

Öz

This study examines the work titled Ziyaratnama-i Resul-i Ekrem, which is the first treatise of a manuscript registered as number 01183 in the Laleli Collection of the Süleymaniye Library. Attributed to a dream experienced by Hasan al-Basri, this Ziyaratnama details the sacred sites in Medina and the rules of visitation through both text and miniatures. The introduction to the work is a personal memoir written by Hasan al-Basri with special permission from the Prophet Muhammad, which he received in a dream. The study examines the language, narrative, and spelling/transcription characteristics of the work; it found a high density of Arabic and Persian phrases, a didactic style, and prose sections, as well as occasional poetic passages.

The analysis revealed structural differences between the introductory section of the work, which begins with Hasan al-Basri’s dream narrative and memoirs, and the didactic main section consisting of prayers and greetings. The main body of the text contains greetings and prayers addressed to the Prophet, Abu Bakr and Umar, who shared the same cell with him, as well as the Ahl al-Bayt and many of the Companions. The miniatures in the work provide an important visual source with depictions of sacred places such as the old structure of the Prophet’s Mosque, the graves of the martyrs of Uhud, and historical water wells. The depiction of the tomb of Imam Malik, who lived long after the death of Hasan al-Basri, indicates that the work was written in the name of Hasan al-Basri but does not belong to him. In this respect, the work contributes to the tradition of pilgrimage and visitation guides while also providing important data for art history and manuscript studies.

Anahtar Kelimeler

• Ziyaratnama
• Islamic Turkish literature
• miniature
• Hasan al-Basri

Kaynakça

1. Aksoy, Ş., & Milstein, R. (2001). A collection of thirteenth-century illustrated Hajj certificates. İ. C. Schick (Ed.), M. Uğur Derman armağanı içinde (ss. 101-134). Sabancı Üniversitesi.
2. Algül, H. (2004). Mescid-i Kubâ. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 29, ss. 279-280). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
3. Algül, H. (2020). Mus’ab b. Umeyr. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 31, ss. 226-227). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
4. Altıkulaç, T. (2006). Nâfi‘ b. Abdurrahman. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 32, ss. 287-289). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
5. Ateş, İ. (1994). Mescid-i Nebevî’nin yapıldığı günden bu yana geçirdiği genişletme girişimleri. Vakıflar Dergisi, (24), 5-50.
6. Aykaç, M. (1995). Fâtıma bint Esed. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 12, s. 225). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
7. Bozkurt, N., & Küçükaşcı, M. S. (2004). Mescid-i Nebevî. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 29, ss. 281-290). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
8. Chekhab-Abudaya, M., Couvrat Desvergnes, A., & Roxburgh, D. J. (2016). Sayyid Yusuf’s 1433 pilgrimage scroll (Ziyārātnāma) in the collection of the Museum of Islamic Art, Doha. Muqarnas, 33, 345-407.

9. Çakan, İ. L. (1988). Abdullah b. Cahş. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 1, ss. 89-90). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
10. Ertürk, M. (2010). Şemmâs b. Osman. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 38, s. 507). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
11. Göksoy, İ. H., & Çiftçi, H. C. (2023). İbnü’l-Havrânî ve eseri Kitâbu’l-İşârât ilâ Emâkini’z-Ziyârât’ı üzerine bir değerlendirme. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (51), 5-35. https://doi.org/10.59149/sduifd.1352912.
12. Göloğlu, S. (2021). Kutsallığı ilişkilendirme, baskı ve resimlerle koruma: Geç dönem Osmanlı dua kitaplarında Mekke, Medine ve Kudüs görsel üçlemeleri. A. Taşkent ve N. Kançal-Ferrari (Ed.), Osmanlı kültür ortamında miraç ve yolculuk durakları: Edebiyatta, müzikte ve resimli elyazmalarında miraç ve İslamın üç kutsal şehri içinde (ss. 519-539). Dergâh Yayınları.
13. Kabakcı, Y. (2025). Hz. Muhammed dönemi Medine’nin su kaynakları ve onun suya dair uygulamaları. Divan: Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, 30(59), 1-28. https://doi.org/10.20519/divan.1556786.
14. Karagöz, E. (Ed.). (2025). “Yol ve Yâd” hac yolculuğunun yazılı hafızası sergisi kataloğu. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
15. Karaismailoğlu, İ. (2020). Muhyî-i Lârî. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 31, s. 81). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
16. Küçükaşcı, M. S. (2021). Tarih boyunca Mescid-i Nebevî ve sahibü’l-mirac’ın kabri. A. Taşkent ve N. Kançal-Ferrari (Ed.), Osmanlı kültür ortamında miraç ve yolculuk durakları: Edebiyatta, müzikte ve resimli elyazmalarında miraç ve İslamın üç kutsal şehri içinde (ss. 483-499). Dergâh Yayınları.
17. Marzolph, U. (2014). From Mecca to Mashhad: The narrative of an illustrated Shi‘i pilgrimage scroll from the Qajar period. Muqarnas, 31, 207-243.
18. Marzolph, U., & Renauld, M. (2021). An illustrated Shi‘i pilgrimage scroll in the collections of the Royal Asiatic Society. Journal of the Royal Asiatic Society, 31(4), 187-211. https://doi.org/10.1017/S1356186321000031.
19. Onat, H. (2001). İsmâil b. Ca’fer es-Sâdık. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 23, s. 91). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
20. Önkal, A. (1989). Akîl b Ebû Tâlib. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 2, s. 264). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
21. Semhûdî, N. E. (1419). Vefâü’l-vefâ bi-ahbâri dâri’l-Mustafâ (C. 3). Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.
22. Tanındı, Z. (1983). İslam resminde kutsal kent ve yöre tasvirleri. Journal of Turkish Studies, 7, 407-437.
23. Tanındı, Z. (2021). Resimli bir hac vekâletnâmesi. A. Taşkent ve N. Kançal-Ferrari (Ed.), Osmanlı kültür ortamında miraç ve yolculuk durakları: Edebiyatta, müzikte ve resimli elyazmalarında miraç ve İslamın üç kutsal şehri içinde (ss. 571-579). Dergâh Yayınları.
24. Uludağ, S. (1997). Hasan-ı Basrî. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 16, ss. 291-293). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.