Eski Türk Edebiyatı Hikâyelerinde Tilki Sembolizmi

Öz

Hayvanlara insani özellikler yüklenerek belli başlı ahlaki ve toplumsal değerlerin benimsetilmesi amacıyla kaleme alınan fabl türündeki eserlerin ilk örneklerine MÖ 600’lü yıllarda tesadüf edilmiştir. Bireyleri düşünmeye ve sorgulamaya yönelten bu türden eserler sadece öğretici değil, eğlendirici yönüyle de dikkat çekmiş ve her yaş grubundan okuyucuya bu sayede hitap edebilmiştir. Bu çalışmada kurnazlık, hilekârlık ve pratik zekânın simgesi olarak Doğu ve Batı edebiyatlarına konu olan tilkinin Eski Türk edebiyatı dönemine ait fabl türü hikâyelerde ele alınışı üzerinde durulması amaçlanmıştır. Çalışmanın amacı doğrultusunda doküman analiz yöntemi kullanılarak öncelikle Eski Türk edebiyatına kaynaklık eden hikâye külliyatları taranmış, ana kahramanlarından biri tilki olan hikâyeler belirlenmiş, söz konusu metinler tahlil edilerek tilki sembolünün hangi vasıflarıyla hikâyelere konu olduğu tespit edilmeye çalışılmıştır. Çalışmanın giriş bölümünde fabl türü hakkında kısa bir bilgi verilmiş, tilki figürünün mitoloji, destan, halk masalları, halk hikâyeleri ve klasik dönem şiirlerine yansıması üzerinde durulmuştur. Çalışmanın ana bölümünde ise Tûtî-nâme, Kelile ve Dimne, Mesnevî, Gülistân ve Marzubân-nâme örneklemi üzerinden tilki figürünün Eski Türk edebiyatı dönemi hikâyelerine ne şekilde yansıdığı tespit edilmeye çalışılmıştır. Öncelikle söz konusu eserlerde yer alan tilki hikâyeleri özetlenmiş, her hikâyede tilkinin sembolize ettiği kavram ya da kişilik özellikleri açıklanmış, sonuç bölümünde ise hikâyelerde yer alan tilkiler, sembolize ettikleri kişi ve kavramlar başta olmak üzere dış görünüşleri, cinsiyetleri, yaşam tarzları, yaşadıkları mekânlar, hangi hayvanlarla ele alındıkları gibi hususlar yönünden mukayese edilerek toplu olarak ele alınmıştır. Böylelikle daha önce üzerinde kapsamlı ve mukayeseli bir çalışma yapılmamış olan Eski Türk Edebiyatı dönemine ait hikâyelerde geçen tilki figürü bütüncül bir yaklaşımla incelemeye tabi tutulmuştur. Buna göre söz konusu döneme ait hikâyelerde tilkinin; sadece kurnaz, hilekâr, çıkarcı, riyakâr vb. olumsuz vasıflara sahip kişilerin temsili değil; aynı zamanda yol gösterici, fikirlerine danışılan, hatalarından ders çıkarmasını bilen, öngörü sahibi, temkinli kişilerin de temsili olarak yer bulduğu tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Eski Türk edebiyatı
• hikâye
• fabl
• tilki
• sembol

Fox Symbolism in Old Turkish Literature Stories

Öz

The first examples of fable works, written to instill certain moral and social values ​​by imbuing animals with human characteristics, date back to the 600s BC. These works, which encourage individuals to think and question, have attracted attention not only for their educational but also for their entertaining nature, appealing to readers of all ages. This study aims to examine the depiction of the fox, a symbol of cunning, deceit, and practical intelligence in Eastern and Western literature, in fables from the Old Turkish literature period. For this purpose, the study first scanned the story collections that constituted the source of Old Turkish literature using document analysis. Stories featuring foxes as protagonists were identified. These texts were then analyzed to determine the characteristics of the fox symbol used in these stories. The introduction provides a brief overview of the fable genre, focusing on the fox's influence on mythology, epics, folk tales, folktales, and classical poetry. In the main part of the study, an attempt is made to determine how the fox figure is reflected in the stories of the Old Turkish literature period, through the samples of Tûtî-nâme, Kelile and Dimne, Mesnevi, Gülistân and Marzubân-nâme. Firstly, the fox stories in the said works are summarized, the concepts or personality traits symbolized by the fox in each story are explained, and in the conclusion part, the foxes in the stories are compared and discussed collectively in terms of the people and concepts they symbolize as well as their appearance, gender, lifestyles, places they live in, the animals they are associated with. Thus, the fox figure in the stories of the Old Turkish Literature period, on which no comprehensive and comparative study has been conducted before, has been examined with a holistic approach. Accordingly, in the stories of the said period, the fox is not only the representation of people with negative qualities such as cunning, deceitful, self-interested, hypocritical etc.; It has also been determined that they are representative of people who are guiding, whose opinions are consulted, who know how to learn from their mistakes, who have foresight and are cautious.

Anahtar Kelimeler

• Old Turkish Literature
• story
• fable
• fox

Kaynakça

1. Arslan, M. (2001). Türk Halk Edebiyatında Tilki Motifi. Milli Folklor, 13(52), 64–74.
2. Boratav, P. N. (1992). 100 Soruda Türk Halk Edebiyatı. Gerçek Yayınevi.
3. Çavuşoğlu, M., Tanyeri M. (2023). Hayretî Dîvan Tenkidli Basım. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-356054/hayreti-divani.html [Erişim Tarihi: 2 Ağustos 2025]
4. Çoruhlu, Y. (2010). Türk Mitolojisinin Ana Hatları. Kabalcı Yayınları.
5. Dorson, R. M. (1978). Folktales Told Around The World. University of Chicago Press.
6. Duman O., Dilek İ. (2023). Türk Dünyası Destanlarında Tilki Sembolizmi. AYTEREK Uluslararası Akademik Araştırmalar Dergisi, 6 (2), 397-409.
7. Eşit, S. (2010). Kelile ve Dimne Çevirisi Türk Dil Kurumu Nüshası [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Mersin Üniversitesi.
8. Griffin Özer, B. (2015). Marzuban-name Tercümesi Metninde Geçen Hayvan Tasvirleri Üzerine Bir İnceleme [ Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Yıldız Teknik Üniversitesi.

9. Hacıoğlu H. S. (2005). Kelile ve Dimne Beydaba. İskele Yayıncılık.
10. İlaydın, H. (2001). Gülistan Sadi. Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.
11. İnan, A. (1976). Eski Türk Dini Tarihi. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
12. Karaismailoğlu, A. (2011). Mesnevî Mevlânâ. Akçağ Yayınları.
13. Karaismailoğlu,A. (2022). Kelîle ve Dimne. TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/kelile-ve-dimne
14. Kavruk, H. ( B. ). Şeyhülislam Yahyâ Dîvânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-78405/seyhulislam-yahya-divani.html [Erişim Tarihi: 1 Ağustos 2025]
15. Kurnaz, C. (Ed.) (1993). Eski Türk Edebiyatında Mazmunlarve İzahı. Türk Diyanet Vakfı Yayınları.
16. Macit, M. (2017). Nedîm Dîvânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-196897/nedim-divani.html [Erişim Tarihi: 2 Ağustos 2025]
17. Mengi, M. (2020). Mesîhî Dîvânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-272452/mesihi-divani.html [Erişim Tarihi: 25 Ekim 2025]
18. Necatigil, B. (2021). Tûtî-nâme Behçet Necatigil’in Türkçesiyle. Can Yayınları.
19. Özdemir, M. (2011). Türk Edebiyatında Gülistân Tercümeleri ve 17. Yüzyıl Yazarlarından Hocazâde Es‘Ad Mehmed Efendi’nin Gül-i Handân (Terceme-i Gülistân)’ı [Yayımlanmamış doktora tezi). Gazi üniversitesi.
20. Özavşar, R. (2009). Marzubânnâme Tercümesi (Metin, Çeviri, Art Zamanlı Anlam Değişmeleri, Dizin) (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Dicle Üniversitesi.
21. Sona, İ. (2012). Türk Edebiyatında Tûtî-Nâme Hikâyeleri (İnceleme-Tenkitli Metin) (Yayımlanmamış doktora tezi). Gazi Üniversitesi.
22. Tanpolat, C. (2016). Doğu ve Batı Kültürlerinde Başlıca Hayvan Mitleri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Işık Üniversitesi.
23. Toska, Z. (1989). Türk Edebiyatında Kelile ve Dimne Çevirileri ve Kul Mesûd Çevirisi (İnceleme) (Yayımlanmamış doktora tezi). İstanbul Üniversitesi.
24. Ungan, S. (2006). Fabl Türünün Çocuk Edebiyatındaki Yeri ve Günümüzde Bu Türden Yararlanma Olanakları. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. (14), 1-10.
25. Vicir, G. (2022). Didaktik Bir Tür Olarak Tanzimat Edebiyatında Fabl [Yayımlanmamış doktora tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi.
26. Waley, A. (1949). The nine-tailed fox and other studies in Chinese literature. George Allen & Unwin.
27. Yapıcı, A. İ. (2019). Mütercimi Bilinmeyen Eksik Bir Kelile ve Dimne Tercümesi. Sonçağ Akademi Yayınları.
28. Yazar, S. (2022, 12 Haziran). Düstûr-ı Şâhî / Düstûr-I Şâhî Fî Hikâyât-ı Pâdişâhî / [Marzubân-Nâme Tercümesi] (Şeyhoğlu). Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü, https://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/dustur-i-sahi-dustur-i-sahi-fi-hikayat-i-padisahi-marzuban-name-tercumesi-seyhoglu
29. Yıldız, L.E., Göde H. (2023). Anadolu Masallarında Tilki Motifi. Oğuzhan Sosyal Bilimler Dergisi, 5(2), 75-85.
30. Yılmaz, A. (2023). Hayretî Dîvânı’nda Hayvanların Şiir Estetiğine Katkısı. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, (31), 597-628.