Söz ve Bellekte Kadın: Türk Atasözleri Üzerine Bir İnceleme

Öz

Atasözleri, toplumların tarihsel deneyimlerinden süzülerek gelen ve kuşaktan kuşağa aktarılan sözlü kültür ürünleri olarak toplumsal zihniyetin taşıyıcılarıdır. Atasözlerinin hangi toplumsal yapıyı yansıttığını, iletmek istediği mesajla görmek mümkündür. Anadolu coğrafyasındaki Türk atasözleri incelendiğinde kadınların toplumdaki konumu ve görevleri ortaya çıkmaktadır. Araştırmada atasözleri aracılığıyla üretilen kadın temsillerinin hangi söylemler üzerinden inşa edildiği, bu söylemlerin nasıl kuşaktan kuşağa aktarıldığı ve günümüz dijital kültür ortamında nasıl dönüştürülmeye çalışıldığı ele alınmaktadır. Bu doğrultuda Ömer Asım Aksoy’un Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü temel kaynak olarak alınmış; içerik analizi yöntemiyle kadın vurgusu içeren 63 atasözü tespit edilerek tematik sınıflandırmaya tabi tutulmuştur. Araştırma bulguları, Türk atasözlerinde kadın temsillerinin büyük ölçüde ataerkil değerler doğrultusunda kurgulandığını; kadının çoğunlukla ev içi rollerle sınırlandırıldığını, akıl ve otorite bakımından ikincil konuma yerleştirildiğini ve bazı örneklerde fiziksel şiddetin söylemsel olarak meşrulaştırıldığını göstermektedir. Olumlu kadın temsillerinin ise çoğunlukla annelik, eşlik ve ev düzeni gibi roller üzerinden idealize edildiği; ancak bu idealizasyonun da kadını belirli toplumsal kalıplar içinde sabitlediği tespit edilmiştir. Bununla birlikte dijital kültür ortamında atasözlerinin eleştirel biçimde yeniden dolaşıma sokulduğu ve ataerkil söylemlerin karşı-söylemler aracılığıyla sorgulanmaya başlandığı görülmektedir. Çalışma, Türk atasözlerinin kadınlara ilişkin toplumsal cinsiyet kalıplarını tarihsel süreklilik içinde yeniden üreten güçlü söylemsel araçlar olduğunu; ancak dijital kültür bağlamında bu belleğin dönüşüm potansiyeli taşıdığını göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Türk atasözleri
• kadın algısı
• eleştirel söylem analizi
• kültürel bellek
• dijital kültür

Women in Word and Memory: An Analysis of Turkish Proverbs

Öz

Proverbs, as products of oral tradition distilled from the historical experiences of societies and transmitted across generations, function as carriers of collective mentality. The social structure reflected in proverbs can be discerned through the messages they convey. An examination of Turkish proverbs from the Anatolian context reveals women’s social positions and assigned roles within society. This study investigates the discursive constructions through which representations of women are produced in proverbs, how these representations are transmitted across generations, and how they are being reinterpreted within contemporary digital culture. In this regard, Ömer Asım Aksoy’s Dictionary of Proverbs and Idioms was adopted as the primary source and 63 proverbs explicitly referencing women were identified through content analysis and subsequently subjected to thematic classification. The findings demonstrate that representations of women in Turkish proverbs are largely constructed in accordance with patriarchal values; women are predominantly confined to domestic roles, positioned as secondary in terms of intellect and authority, and, in certain instances, subjected to the discursive legitimation of physical violence. Although positive representations of women are present, these are mostly idealized through the roles of motherhood, wifehood, and domestic order, thereby stabilizing women within predefined social frameworks. Furthermore, within digital cultural environments, proverbs are increasingly circulated in critical contexts, and patriarchal discourses are being questioned through the production of counter-discourses. The study concludes that Turkish proverbs function as powerful discursive instruments that historically reproduce gender norms within a framework of cultural continuity; however, within the digital sphere, this cultural memory exhibits a potential for transformation.

Anahtar Kelimeler

• Turkish proverbs
• gender representation
• critical discourse analysis
• cultural memory
• digital culture

Kaynakça

1. Akbalık, E. (2013). Türk atasözlerinde cinsiyet algısı. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, S.36, s. 81-90.
2. Aksoy, Ö. A. (2020). Atasözleri ve deyimler sözlüğü: 1. atasözleri (15. baskı). İstanbul: İnkılap Kitabevi.
3. Assmann, A. (2010). Erinnerungsräume: formen und wandlungen des kulturellen gedächtnisses (6. baskı). München: Beck.
4. Assmann, J. (2011). Cultural memory and early civilization: writing, remembrance, and political ımagination. Cambridge: Cambridge University Press.
5. Başaran, U. (2018). Atasözlerinde kadın algısı. 9. Milletlerarası Türk Halk Kültürü Kongresi Bildirileri, 65–74.
6. Elçin, Ş. (2019). Halk edebiyatına giriş (6. baskı). Ankara: Akçağ Yayınları.
7. Fairclough, N. (1995). Critical discourse analysis: the critical study of language. London: Longman.
8. Foucault, M. (1980). Power/knowledge: selected ınterviews and other writings 1972–1977 (C. Gordon, Ed.). New York: Pantheon Books.

9. Foucault, M. (1995). Discipline and punish: the birth of the prison (a. sheridan, trans.). New York: Vintage Books.
10. Genç, H. N. (2018). Atasözlerinde toplumsal cinsiyet algısı olarak kadın. Folklor/Edebiyat, 24(94), 13–22.
11. Günindi Ersöz, A. (2010). Türk atasözleri ve deyimlerinde kadına yönelik toplumsal cinsiyet rolleri. Gazi Türkiyat, 6, 167–184.
12. Okray, Z. (2015). Türk atasözleri ve deyimlerinde kadın imgesi. LAÜ Sosyal Bilimler Dergisi, S. 6, s. 93-102.
13. Özkan, B. & Gündoğdu, A. E. (2011). Toplumsal cinsiyet bağlamında Türkçede atasözleri ve deyimler. Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, S.6/3, s. 1133-1147.
14. Solmaz, E. (2019). Türkmen atasözlerinde kadın ve kadın algısı. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 19(2), 389–401.
15. Umar Karakuş, E. (2019). Türk atasözleri ve deyimlerinde kadın. 2nd International Congress On New Horizons In Education And Social Sciences (ICES-2019) Proceedings, s.109-121
16. URL-1: https://www.instagram.com/p/CXYYByHg-bn/. (E.T.: 04.01.2025).
17. Van Dijk, T. A. (1993). Principles of critical discourse analysis. Discourse & Society, 4(2), 249– 283. https://doi.org/10.1177/0957926593004002006
18. Van Dijk, T. A. (1998). Ideology: A multidisciplinary approach. London: Sage Publications.