On the Gotha Manuscript of Ahmed-i Rıdvân’s Hüsrev ü Şîrîn’s

Öz

Among the poets of Classical Turkish Literature who composed a hamse, Ahmed-i Rıdvân stands out with five masnavis, written in the tradition of Nizâmî (d. 1214 [?]): İskender-nâme, Leylâ vü Mecnûn, Hüsrev ü Şîrîn, Mahzenü’l-Esrâr, and Heft Peyker. In addition to these, he also authored Rıdvâniyye, a didactic work in the form of a nasihatname, as well as Gülşen-i Cân and a translation of the celebrated Kaside-i Bürde. Besides, he also produced a rather voluminous Dîvân. His works have been the subject of various scholarly studies. Following Nizâmî, Ahmed-i Rıdvân also took Ahmedî (d. 1412–13) as a model when composing his İskender-nâme, and Şeyhî (d. after 1429) when writing Hüsrev ü Şîrîn. Within the Anatolian literary milieu, after Fahrî (d. after 1367) and Şeyhî, Ahmed-i Rıdvân produced the third Hüsrev ü Şîrîn. At the end of this work, the poet records the total number of distichs as 6308. Previous studies have identified four extant copies of Ahmed-i Rıdvân’s Hüsrev ü Şîrîn: Berlin, Gotha, Atatürk University, and a private copy. One of the four manuscripts, the Gotha copy, has not been the subject of scholarly study. Information about it was derived from the library catalogue compiled by Wilhelm Pertsch (1832-1899), which states that the manuscript contains 5700 distichs. However, this article demonstrates that the Gotha manuscript comprises 6263 distichs. Notably, it preserves 1385 distichs absent from the edition prepared based on manuscript Berlin. The present study introduces the Gotha manuscript of Ahmed-i Rıdvân’s Hüsrev ü Şîrîn and provides information concerning the sections where these additional distichs occur.

Anahtar Kelimeler

• Classical Turkish Literature
• masnavi
• Husrev ü Şirin
• Ahmed-i Rıdvan
• Gotha

Ahmed-i Rıdvân’ın "Hüsrev ü Şîrîn"inin Gotha Nüshasına Dair

Öz

Klasik Türk Edebiyatı’nın hamse sahibi şairlerinden Ahmed-i Rıdvân’ın Nizâmî’yi (ö. 1214 [?]) takiben kaleme aldığı İskender-nâme, Leylâ vü Mecnûn, Hüsrev ü Şîrîn, Mahzenü’l-Esrâr ve Heft Peyker mesnevilerinin yanı sıra nasihatname türünde yazdığı Rıdvâniyye ve Gülşen-i Cân ile Kasîde-i Bürde tercümesi bulunmaktadır. Hacimli sayılabilecek bir Dîvân’ı da olan şairin eserleri, sahanın araştırmacıları tarafından yapılan çeşitli çalışmalara konu olmuştur. Ahmed-i Rıdvân’ın Nizâmî’nin yanı sıra İskender-nâme’sini yazarken Ahmedî’yi (ö. 1412-13), Hüsrev ü Şîrîn’i yazarken de Şeyhî’yi (ö. 1429’dan sonra) takip ettiği anlaşılmaktadır. Bilindiği kadarıyla Anadolu sahasında Fahrî (ö. 1367’den sonra) ve Şeyhî’nin akabinde üçüncü Hüsrev ü Şîrîn, Ahmed-i Rıdvân tarafından kaleme alınmış olup eserin sonunda beyit sayısı, şair tarafından 6308 olarak verilmiştir. Önceki çalışmalarda Ahmed-i Rıdvân’ın Hüsrev ü Şîrîn’inin Berlin, Gotha, Atatürk Üniversitesi ve bir şahıs nüshası olmak üzere dört nüshası olduğu belirtilmiştir. Dört nüshadan biri olan Gotha nüshası, herhangi bir çalışmaya konu olmamıştır. Nüsha hakkındaki bilgiler, Wilhelm Pertsch (1832-1899) tarafından hazırlanan kütüphane kataloğuna dayanmakta olup katalogda Gotha nüshasının yaklaşık 5700 beyitten oluştuğu belirtilmektedir. Bu makalede, Gotha nüshasındaki beyit sayısının 6263 olduğu ortaya konarak eserin Berlin nüshasından hareketle oluşturulan neşrinde bulunmayan 1385 beyit olduğu tespit edilmiş, Ahmed-i Rıdvân’ın Hüsrev ü Şîrîn’inin Gotha nüshası tanıtılarak bu nüshada yer alan beyitlerin bulunduğu bölümler hakkında bilgi verilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Klasik Türk Edebiyatı
• mesnevi
• Husrev ü Şirin
• Ahmed-i Rıdvan
• Gotha

Kaynakça

1. Açıl, B. vd. (2022). Tenkitli neşir kılavuzu (Osmanlı Türkçesi metinleri için). İSAM. Ahmed-i Rıdvân. Hüsrev ü Şîrîn. Atatürk Üniversitesi Kütüphanesi, ASL 369/4. https://bilgimerkezi.atauni.edu.tr/ (Erişim Tarihi: 26.09.2025).
2. Ahmed-i Rıdvân. Hüsrev ü Şîrîn. Atatürk Üniversitesi Kütüphanesi, ASL 632 (2 Cilt). https://bilgimerkezi.atauni.edu.tr/ (Erişim Tarihi: 26.09.2025).
3. Ahmed-i Rıdvân. Hüsrev ü Şîrîn. Berlin Devlet Kütüphanesi, Minutoli 26. https://www.qalamos.net/ (Erişim Tarihi: 26.09.2025).
4. Ahmed-i Rıdvân. Hüsrev ü Şîrîn. Gotha Araştırma Kütüphanesi, Ms. orient. T 196. https://www.qalamos.net/ (Erişim Tarihi: 26.09.2025).
5. Ahmed-i Rıdvân. Rıdvâniyye. Süleymaniye Kütüphanesi, Hacı Mahmud Efendi Koleksiyonu, 3330. https://portal.yek.gov.tr/ (Erişim Tarihi: 26.09.2025).
6. Akbayar, N. (1996). Mehmed Süreyya Sicill-i Osmanî 1. Tarih Vakfı.
7. Avcı, İ. (2013). Türk edebiyatında İskendernâmeler ve Ahmed-i Rıdvân’ın İskendernâme’si [Yayımlanmamış doktora tezi]. Balıkesir Üniversitesi.
8. Avcı, İ. (2014). Türk edebiyatında İskendernâmeler ve Ahmed-i Rıdvân’ın İskendernâme’si. Gece Kitaplığı.

9. Beydilli, K. (2019). Ulrich Jasper Seetzen. İslam Ansiklopedisi (EK-2. Cilt, ss. 481-483) içinde. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
10. Canım, R. (2000). Latîfî Tezkiretü’ş-Şu‘arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ. Atatürk Kültür Merkezi.
11. Çeltik, H. (2017). Ahmed-i Rıdvan Dîvânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
12. Derman, U. (2020). Hatîb Mehmed Efendi. İslam Ansiklopedisi (EK-1. Cilt, ss. 544-545) içinde. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
13. Döndüren, M. S. vd. (2019). Tarihi yığma Tütünsüz Baba türbesinin mekaniksel davranışının incelenmesi. Selçuk Üniversitesi Sosyal ve Teknik Araştırmalar Dergisi, 17, 24-29.
14. Ekinci, R. (2018). Vekâyi’ü’l-Fuzâlâ Şeyhî’nin Şakâ’ik zeyli 3. Türkiye Yazma Eser Kurumu.
15. Erkan, M. (1999). Hüsrev ve Şîrin. İslam Ansiklopedisi (19. Cilt, ss. 53-55) içinde. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
16. Gökbilgin, M. T. (2007). XV-XVI. asırlarda Edirne ve Paşa Livası vakıflar mülkler mukataalar. İşaret Yayınları.
17. Gözütok, A. (2001). Hayatî Mahzenü’l-Esrâr (metin-dizin-tıpkıbasım). Atatürk Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Yayınları.
18. Gürgendereli, M. (2016). Sarıcazâde Râmiz'in Edirne Tekkeleri'ni anlatan mesnevisi: Esâmî-yi Hânkâh-ı Mahmiyye-i Edrene. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 9(43), 282-298.
19. İskender-i Zülkarneyn-nâme. Berlin Devlet Kütüphanesi, Ms. Or. Quart. 631. https://www.qalamos.net/ (Erişim Tarihi: 26.09.2025).
20. Kahraman, S. A. & Dağlı, Y. (2006). Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi 3. Cilt 2. Kitap. Yapı Kredi.
21. Kaplan, H. (2023). Bir münazara (Seyf ü Kalem) iki şair: Ahmedî ve Ahmed-i Rıdvan. A. İbrahimova vd. (Ed.), II. Uluslararası Türkiyat Kongresi içinde (s. 329-359). Çankırı Karatekin Üniversitesi Yayınları.
22. Karadeniz, M. (2010). Ahmed-i Rıdvân, Heft-Peyker (inceleme, metin, özel adlar dizini) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Dicle Üniversitesi.
23. Kazancıgil, R. (1999). Abdurrahman Hibrî Enîsü’l-Müsâmirîn Edirne tarihi 1360-1650. Edirne Valiliği.
24. Kılıç, M. (2021). Ahmed-i Rıdvân'ın Bilinmeyen Farsça Bir Eseri: Gülşen-i Cân. N. Değirmenci (Ed.), III. Uluslararası Türkiye-İran Dil ve Edebiyat İlişkileri Sempozyumu: Türkçe Bildiriler Kitabı içinde (s. 306-317). Demavend Yayınları.
25. Koç, H. (2010). 16. yüzyılda yazılmış bir Behrâm-ı Gûr mesnevîsi I, inceleme-edisyon kritikli metin [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi.
26. Koç, H. (2018). Ahmed-i Rıdvan’ın Manzum Kaside-i Bürde Tercümesi. Osmanlı Mirası Araştırmaları Dergisi, 5(12), 9-31. https://doi.org/10.17822/omad.2018.97.
27. Koç, M. (2014). Müstakimzâde Tuhfe-i Hattâtîn. Klasik.
28. Kut, G. (1978). Heşt Bihişt The Tezkire by Sehi Bey. Harvard Üniversitesi.
29. Kutluk, İ. (1978). Kınalı-zade Hasan Çelebi Tezkiretü’ş-Şuarâ 1. Cilt. Türk Tarih Kurumu.
30. Küçükkaya, G. A. & Umaroğulları, G. (2005). Edirne’de Onikigen Bir Türbe-Tütünsüz Baba Türbesi, Restorasyon Projesi ve Defterdar Ahmet Rıdvan. Vakıflar Dergisi, 29, 191-254.
31. Levend, A. S. (1952). Bilinmeyen eski eserlerimizden: Hayâtî’nin İskender-nâmesi. Türk Dili, 1(4), 195-201.
32. Levend, A. S. (1966). Ahmed-i Rızvân’ın Hüsrev ü Şîrîn’i. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, 14, 215-258.
33. Müstakîm-zâde Süleyman Sa‘deddin Efendi (2000). Mecelletü’n-Nisab tıpkıbasım. Kültür Bakanlığı.
34. Öztulunç, R. (2010). 16. yüzyılda yazılmış bir Behrâm-ı Gûr mesnevîsi II, inceleme-edisyon kritikli metin [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi.
35. Peremeci, O. N. (2011). Edirne Tarihi. Bellek Yayınları.
36. Pertsch, W. (1864). Die orientalischen handschriften der herzoglichen bibliothek zu Gotha: die türkischen handschriften. 2. Theil. Vol. 2. Kaiserl. Königl. Hof-und Staatsdr.
37. Pertsch, W. (1889). Verzeichniss der türkischen handschriften der königlichen bibliothek zu Berlin. A. Asher & Company.
38. Seçkin, N. (1971). Edirne Evliyaları. Ülkü Basımevi.
39. Süleymân-nâme. Berlin Devlet Kütüphanesi, Diez A. Fol. 18. https://www.qalamos.net/ (Erişim Tarihi: 26.09.2025). Sürelli, B. (2012). Türk Edebiyatında Heft Peyker mesnevileri ve Hayâtî’nin Heft Peyker’i [Yayımlanmamış doktora tezi]. Boğaziçi Üniversitesi.
40. Şemseddin Sâmi (1889). Kâmûsu’l-A’lâm I. Mihran Matbaası.
41. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Fon Adı: C.EV Kutu No: 2241 Gömlek No: 12032.
42. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Fon Adı: İ.DH Kutu No: 2601 Gömlek No: 41915.
43. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Fon Adı: ŞD Kutu No: 22909 Gömlek No: 11.
44. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Fon Adı: ŞD Kutu No: 2909 Gömlek No: 29.
45. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Fon Adı: ŞD Kutu No: 2914 Gömlek No: 44.
46. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Fon Adı: BEO Kutu No: 1155 Gömlek No: 86623.
47. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Fon Adı: İE.TCT Kutu No: 4 Gömlek No: 433.
48. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Fon Adı: İE.EV Kutu No: 7 Gömlek No: 753.
49. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Fon Adı: İE.EV Kutu No: 22 Gömlek No: 2673.
50. Tavukçu, O. K. (2000). Ahmed Rıdvân Hüsrev ü Şirin (inceleme-metin) [Yayımlanmamış doktora tezi]. Atatürk Üniversitesi.
51. Tavukçu, O. K. (2020). Ahmed Rıdvan Hüsrev ü Şîrîn. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
52. Tavukçu, O. K. (2022). Rıdvâniyye (Ahmed-i Rıdvân). Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü içinde. http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/ridvaniyye-ahmed-i-ridvan. (Erişim Tarihi: 26.09.2025).
53. Ulu, A. (2020). Ahmed-i Rıdvân’ın Leylâ vü Mecnûn mesnevisi (transkipsiyonlu metin-inceleme) [Yayımlanmamış doktora tezi] Atatürk Üniversitesi.
54. Ünver, İ. (1982). Ahmed-i Rıdvân, hayatı, eserleri ve edebî şahsiyeti [Yayımlanmamış doçentlik tezi]. Ankara Üniversitesi.
55. Ünver, İ. (1986). Ahmed-i Rıdvan. TTK Belleten, 50(196), 73-125.
56. Ünver, İ. (1989). Ahmed Rıdvan. İslam Ansiklopedisi (2. Cilt, ss. 123-124) içinde. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
57. Yazar, S. (2011). Anadolu sahası klâsik türk edebiyatında tercüme ve şerh Geleneği [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. İstanbul Üniversitesi.
58. Yılmaz, N. (2007). Ahmed-i Rıdvân Rıdvâniyye. Bizim Büro Basımevi.