Unutulmuş Bir Deyimin İzinde: Klasik Türk Edebiyatı’nda “Ocağına Su Koymak”

Öz

Klasik Türk edebiyatı, sadece beşerî duyguların, aşk ve tabiat temalarının işlendiği bir edebiyat olmayıp aynı zamanda toplumun zengin dil kültürünü de içinde barındıran köklü bir edebî gelenektir. Şairler, yaşamış olduğu toplumun dil zenginliklerini kaleme almış oldukları eserlerde kullandıkları deyim ve atasözleri ile yansıtırlar. Bu nedenle şairler soyut kavramları somutlaştırmak, düşünce ve duygularını daha etkileyici bir şekilde aktarmak için dilin önemli unsurlarından biri olan deyimlere sıkça başvururlar. Özellikle gazel, kaside ve mesnevî gibi nazım şekillerinde deyimlerin hem anlamı pekiştirmek hem de şiirsel söyleyişi güçlendirmede etkili bir rol üstlendikleri görülür.

Yapılan çalışmalar göstermektedir ki yaklaşık altı yüzyıl varlığını devam ettiren klasik Türk edebiyatında şairler, halk arasında yaygın olan deyimleri eserlerinde kullanarak hem edebiyat ile toplum arasındaki bağı kuvvetlendirmiş hem de dilin estetik yönünü geliştirmiştir. “Ocağına su koymak” deyimi de şairler tarafından kullanılmış bu deyimler arasında kendisine yer edinmiştir. Çalışmamıza kaynaklık eden manzumelerden hareketle bu deyimin ilk olarak 15. yüzyılda kullanıldığı, 16. yüzyıl eserlerinde yaygın olarak yer aldığı ve 18. yüzyıldan sonra dilsel dolaşımdan çekilerek kullanılmadığı tespit edilmiştir.

Bu çalışmada, Klasik Türk edebiyatında “ocağına su koymak” deyiminin anlam katmanları, tarihsel süreçteki işlevleri, şairlere göre farklı bağlamlarda kazandığı mecazî boyutlar ve tasavvufî yorumları kapsamlı bir şekilde ele alınarak incelenmiştir. Çalışma, deyimin hem bireysel aşk acıları hem de toplumsal mücadelelerin ve dini-tasavvufî yorumların bir ifadesi olduğunu ortaya koymaktadır. Bununla birlikte deyimin yüzyıllara ve ifade ettikleri anlam bağlamına göre kullanım oranları da grafikle gösterilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Klasik Türk edebiyatı
• şiir
• deyim
• ocağına su koymak.

In pursuit of a forgotten idiom: "Ocağına Su Koymak" in Classical Turkish Literature

Öz

Classical Turkish literature is not merely a literary tradition in which human emotions, love, and nature are expressed; it is also a deeply rooted tradition that embodies the rich linguistic culture of the society in which it emerged. Poets reflect the linguistic richness of their society through the idioms and proverbs they employ in their works. For this reason, they frequently resort to idioms one of the important elements of language in order to concretize abstract concepts and to convey their thoughts and feelings in a more effective and expressive manner. Especially in poetic forms such as the ghazal, qasida, and mathnawi, idioms play a significant role both in reinforcing meaning and in strengthening the poetic expression.

Studies show that throughout the approximately six centuries during which Classical Turkish literature flourished, poets strengthened the connection between literature and society by incorporating idioms commonly used among the people into their works, while also enriching the aesthetic dimension of the language. The idiom “to pour water on someone’s hearth” (ocağına su koymak) is one such expression that found a place in the works of poets. Based on the poetic texts examined in this study, it has been determined that this idiom first appeared in the fifteenth century, became widespread in sixteenth-century works, and gradually disappeared from linguistic circulation after the eighteenth century.

In this study, the idiom “ocağına su koymak” in Classical Turkish literature is examined comprehensively in terms of its layers of meaning, its functions throughout the historical process, the metaphorical dimensions it acquires in different contexts according to various poets, and its mystical (Sufi) interpretations. The study demonstrates that the idiom serves as an expression not only of individual love and suffering but also of social struggles and religious–mystical interpretations. In addition, the frequency of the idiom’s usage according to centuries and semantic contexts is presented through graphical representations.

Anahtar Kelimeler

• Classical Turkish literature
• poetry
• idiom
• "ocağına su koymak"

Kaynakça

1. Abbasoğulları, G. (2021). Bâkî’nin şiirlerinde kıskançlık [Jealousy in Baqi’s Poems]. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi- Journal of the Faculty of Theology, 8(1), 283-306.
2. Aksoy, Ö. A. (2013). Atasözleri ve deyimler sözlüğü. İnkılâp Kitabevi.
3. Aksoyak, İ. H. (2018). Gelibolulu Mustafâ Âlî dîvânı. 20 Eylül 2025 tarihinde https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/58695,gelibolulu-mustafa-ali-divanipdf.pdf?0 adresinden erişildi.
4. Akyalçın, N. (2012). Türkçemizin anlamsal zenginlikleri deyimlerimiz. Eğiten Kiap Yayınları.
5. Arslan, M. (2020). Muhyî dîvânı. 18 Eylül 2025 tarihinde https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/78626,muhyi-divanipdf.pdf?0 adresinden erişildi.
6. Arslan, M. (2018). Mihrî Hâtun dîvânı. 18 Eylül 2025 tarihinde https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/58679,mihri-hatun-divanipdf.pdf?0 adresinden erişildi.
7. Avşar, Z. (2017), “Revânî dîvânı. 18 Eylül 2025 tarihinde https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56143,revani-divanipdf.pdf?0 adresinden erişildi.
8. Ayverdi, İ. (2016). Misalli büyük Türkçe sözlük. Kubbealtı Lugatı.

9. Beyzadeoğlu, S.; Gürgendereli, M. ve Günay F. (2004). Edirneli Ahmed Badi Efendi armağan: divan şiirinde atasözleri ve deyimler armağan (Proverbs and ıdioms in the classical Ottoman poetry). Harvard Üniversitesi Yayınları.
10. Cankurt Çaylı, G. (2015). Figanî divanı gramatikal indeksi. [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Adnan Menderes Üniversitesi.
11. Çağbayır, Y. (2007). Ötüken Türkçe sözlük. Ötüken Neşriyat.
12. Çağlar, B. (2008), Türk mitolojisinde dört unsur ve simgeleri üzerine bir inceleme, [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Kocaeli Üniversitesi.
13. Çakır, Z. V. (1998). Hevâyî (Abdurrahman Kubûrî-zâde) divanı’nın tenkidli metni ve incelemesi. [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Trakya Üniversitesi.
14. Çavuşoğlu, M. (2014). Divanlar arasında. Kitabevi.
15. Çavuşoğlu, M. ve Tanyeri, M. A. (2023). Hayretî dîvânı. 18 Eylül 2025 tarihinde https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/118576,hayreti-divanipdf.pdf?0 adresinden erişildi.
16. Çavuşoğlu, M. ve Tanyeri M. A. (1987). Zâtî dîvânı gazeller kısmı III. cild. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
17. Çelik, B. (2025). Hayâlî Bey divanı. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
18. Çeltik, H. (2012). Divan şiirinde ocak. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, 63, 321-336.
19. Demiralay, M. (2007). Hüdâyî-i Kadîm (16. yy) ve dîvânı inceleme-tenkidli metin. [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Süleyman Demirel Üniversitesi.
20. Demirel, Ş. (2017). Şehrî dîvânı. 18 Eylül 2025 tarihinde https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56340,sehri-divanipdf.pdf?0 adresinden erişildi.
21. Deniz, K. (2012). Dil sosyolojisi açısından “ocak” kavramı. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, 64, 219-232.
22. Demirbağ, Ö. (2019). Divan şiirinde kıskançlık. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi The Journal of Social Sciences Institute, 45, 13-30.
23. Dilçin, C. (1983). Yeni tarama sözlüğü. TDK Yayınları.
24. Durmuş, T. I.-Canım, R (2018). Şevkî divanı, 9 Mart 2026 tarihinde https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59035,sevki-divanipdf.pdf?0 adresinden erişildi.
25. Ercan, Ö. (2003). Peşteli Hisâlî divanı tahlili (inceleme-metin). [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Uludağ Üniversitesi.
26. Eyüboğlu, E. K. (1975). On üçüncü yüzyıldan günümüze kadar şiirde ve halk dilinde atasözleri ve deyimler. Doğan Kardeş Mabaacılık.
27. Gedik N. (2022). Tâli‘î Türkçe divan [inceleme-tenkitli metin açıklama ve notlar]. Yeditepe Yayımnevi.
28. Gıynaş, K. A. (2017). Pervâne Bey mecmuası. 24 Eylül 2025 tarihinde https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55832,pervane-bey-mecmuasi-pdf.pdf?0 adresinden erişildi.
29. Gürgendereli, M. (2017). Mostarlı Hasan Ziyâ’î divânı. 19 Eylül 2025 tarihinde https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56211,mostarli-hasan-ziyai-divanipdf.pdf?0 adresinden erişildi.
30. Kaçalin, M. S. (?). Âhî dîvânı, 19 Eylül 2025 tarihinde https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/10590,ahidivanimustafakacalinpdf.pdf?0 adresinden erişildi.
31. Kahraman, A. (2002). İshâk-zâde Zuhûrî divanı. [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi], Selçuk Üniversitesi.
32. Kaplan, H. (2022), Klasik Türk edebiyatında yerlilik:, (Ed. Köksal, M. F., Yeni, E. B.). Yerli unsurları önsemseyen bir şair: Nûrî. (s. 147-182). İstanbul Kültür Üniversitesi Yayınları.
33. Karahan, A. (1966). Kanuni Sultan Süleyman çağı şairlerinden Figanî ve divançesi. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
34. Karaköse, S. (2017). Nev’î-zâde Atâyî dîvânı. 19 Eylül 2025 tarihinde https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55734,nevi-zade-atayi-divanipdf.pdf?0 adresinden erişildi.
35. Kaya, B. A. (2017). Azmizâde Hâletî dîvânı. 18 Eylül 2025 tarihinde https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56159,azmizade-haleti-divanipdf.pdf?0 adresinden erişildi.
36. Koçak, F. (2006). Fâik Mahmud ve divanı. [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Gazi Üniversitesi.
37. Köksal, M. F. (2017). Mecma‘u‘n Nezâ’ir. 24 Eylül 2025 tarihinde https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56057,mecmaun-nezair-edirneli-nazmi-pdf.pdf?0 adresinden erişildi.
38. Kufacı, O (2006). Adni divanı ve Adni divanında benzetmeler. [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi] İstanbul Üniversitesi.
39. Kumartaşlıoğlu, S. (2012). Türk kültüründe ateş ve ocak kültü. [Yayımlanmamış Doktora Tezi] Balıkesir Üniversitesi.
40. Kurtoğlu, O. (2017). Zâtî dîvânı (gazaeller dışındaki şiirler). 19 Eylül 2025 tarihinde https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56164,zati-divanipdf.pdf?0 adresinden erişildi.
41. Kutlar-Oğuz, F. S. (2017). Arpaemîni-zâde Mustafâ Sâmî dîvânı. 19 Eylül 2025 tarihinde https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56084,arpaeminizade-mustafa-sami-divanipdf.pdf?0 adresinden erişildi.
42. Külekçi, N. (1985). Gani-zâde Nâdirî hayatı, edebi kişiliği, eserler: divanı ve şeh-nâmesi’nin tenkidli metni. [Yayımlanmamış Doktora Tezi] Atatürk Üniversitesi.
43. Mengi, M. (2020). Mesihî dîvânı. 18 Eylül 2025 tarihinde https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/74203,mesihi-divanipdf.pdf?0 adresinden erişildi.
44. Mermer, A. (2020). Karamanlı Aynî dîvânı. 18 Eylül 2025 tarihinde https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/78478,karamanli-ayni-divanipdf.pdf?0 adresinden erişildi.
45. Mermer, A. (2004). Kütahyalı Rahîmî ve dîvânı. Sahaflar Kitap Sarayı.
46. Morkoç Ertek, Y. (2003). Eğridirli Hacı Kemâl’in Câmiü’n-Nezâir’i. [Doktora Tezi]. Ege Üniversitesi.
47. Musluoğlu, F. (2022). Hayretî divanı. 16 Mart 2026 tarihinde https://www.paradigmaakademiyayinlari.com/wp-content/uploads/2022/07/hayreti-divani.pdf adresinden erişildi.
48. Özdemir, E. (2000). Açıklamalı-örnekli deyimler sözlüğü. Bilgi Yayınları.
49. Püsküllüoğlu, A. (2021). Türkçe deyimler sözlüğü. Arkadaş Yayınevi.
50. Saraç, M. A. Y (2018). Emrî dîvânı. 18 Eylül 2025 tarihinde https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/10606,giris-emridivanipdf.pdf?0 adresinden erişildi.
51. Saraçbaşı, M. E.- Minnetoğlu, İ. (2002). Örnekli ve açıklamalı Türkçe deyimler sözlüğü. Bilge Kültür Sanat Yayınları.
52. Sungur, N. (1994), Âhî divanı. Kültür Bakanlığı Yayınları.
53. Şentürk, A. A. (1995), “Klâsik Osmanlı edebiyatında tipler I”, Osmanlı Araştırmaları/The Journal of Ottoman Studies, S. XV, 1-91.
54. Tanrıbuyurdu, G. (2018). Kalkandelenli Mu'îdî dîvânı. 19 Eylül 2025 tarihinde https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59883,kalkandelenli-mu39idi-divanipdf.pdf?0 adresinden erişildi.
55. Tanyeri, M. A. (1999). Örnekleriyle divan şiirinde deyimler. Akçağ Yayınları.
56. Tarlan, A. N. (1945). Hayalî Bey dîvânı. 19 Eylül 2025 tarihinde https://dn790002.ca.archive.org/0/items/HayllBeyDVnv/155578162-Hayali-Bey-Divani.pdf adresinden erişildi.
57. Tarlan, A. N. (1970). Zâtî dîvânı gazeller kısmı II. cild. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
58. Taş, H. (2010). Vusûlî dîvânı. 18 Eylül 2025 tarihinde https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/10660,vusuli-divanipdf.pdf?0 adresinden erişildi.
59. Türkçe Sözlük (2011). 11. Baskı. Ankara, TDK Yayınları.
60. Üst, S. (2018). Edirneli Nazmî dîvânı. 18 Eylül 2025 tarihinde https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/57766,edirneli-nazmi-divanipdf.pdf?0 adresinden erişildi.
61. Yakar, H. İ. (2018). Gelibolulu Sun’î dîvânı. 19 Eylül 2025 tarihinde https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/57257,gelibolulu-suni-divanipdf.pdf?0 adresinden erişildi.
62. Yakar, H. İ. (2010). Edirneli Şevkî dîvânı. Palet Yayınları.
63. Yekbaş, H. (2020). Sehî Bey dîvânı. 19 Eylül 2025 tarihinde https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/76504,sehi-bey-divanipdf.pdf?0 adresinden erişildi.
64. Yılmaz, O. (2009). Klasik Türk edebiyatında bir deyim -ter düşmek-. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi. 21,