Nev'î'nin Şiir Telakkisi: Netâyicü’l-Fünûn’daki ‘İlm-i Şi’r” Bölümü Üzerine Bir İnceleme

Öz

XVI. yüzyıl, Osmanlı İmparatorluğu’nun siyasî, sosyal, ekonomik ve kültürel alanlarda en parlak dönemlerinden birini teşkil etmektedir. Asrın başından sonuna kadar altı padişahın hüküm sürdüğü bu dönemde elde edilen siyasî ve askerî başarılar, kültür ve sanat hayatının gelişimini de doğrudan etkilemiştir. Bu gelişmeler neticesinde İstanbul, sanatçılar, âlimler ve özellikle şairler için önemli bir cazibe merkezi hâline gelmiş; dönemin öne çıkan isimleri arasında şair ve âlim kimliğiyle Nev’î müstesna bir konum edinmiştir. Nev’î’nin kaleme aldığı eserler, XVI. yüzyıl Osmanlı kültür ve düşünce hayatının şekillenmesine katkıda bulunmuştur.

Bu çalışma, Nev’î’nin ansiklopedik mahiyetteki eseri Netâyicü’l-Fünûn’da yer alan “Hikâye-i Beşîr ü Şâdân” başlığı altındaki “İlm-i Şi’r” bölümünün çözümlenmesi ve ayrıntılı biçimde incelenmesini konu edinmektedir. Çalışmanın temel amacı, söz konusu bölümden hareketle Nev’î’nin şiire dair düşüncelerinin ve poetikasının hangi esaslar üzerine inşa edildiğini ortaya koymaktır. Bu bağlamda Nev’î’ye göre şiir, “ilhâm-ı Rabbânî” ve “telkîn-i Sübhânî” kaynaklı olup, insanı cesaretlendiren ve yücelten bir nitelik taşımaktadır. Metinde şiirin kutsallığına da özel bir vurgu yapılmakta; bu husus, hadislerden ve Arap şairlerinin şiirlerinden verilen örneklerle temellendirilmektedir.

Bunun yanı sıra metinde Arap şiiri, çeşitli şairler üzerinden tasnif edilmekte; farklı türlere ait en etkili örnekler sıralanmaktadır. Eserin son kısmında ise Arap atasözlerinin “ilm-i şerîf” olarak nitelendirilmesi dikkat çekmekte ve çeşitli atasözlerinin ortaya çıkış hikâyeleri anlatılmaktadır. Çalışmada, metinde ele alınan bu unsurlar bütüncül bir yaklaşımla değerlendirilerek, şiiri ilham ile ilim arasında konumlandıran Nev’î’ye göre ideal şiir poetikasının nasıl olması gerektiği sorusuna cevap aranacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Klasik Türk Edebiyatı
• Nev’î
• Netâyicü’l-Fünûn
• Şiir
• Poetika

Destekleyen Kurum

Türk Dil Kurumu

Nev’î’s Conception of Poetics: An Examination of the “Science of Poetry” Section in Netâyicü’l-Fünûn

Öz

The sixteenth century represents one of the most distinguished periods of the Ottoman Empire, marked by its peak in political, social, economic, and cultural domains. During this century, in which six sultans reigned from beginning to end, the political and military achievements of the state directly contributed to the flourishing of cultural and artistic life. As a result of these developments, Istanbul emerged as a significant center of attraction for artists, scholars, and particularly poets. Among the prominent figures of this period, the poet and scholar Nev’î occupies a distinctive position. Through his works, Nev’î played a substantial role in the formation and advancement of the cultural and intellectual life of the sixteenth-century Ottoman world.

This study focuses on the analysis and detailed examination of the section titled “ʿIlm al-Shiʿr” (The Science of Poetry), which appears within the narrative “Ḥikāye-i Beşîr ü Şâdân” in Nev’î’s encyclopedic work Netâyicü’l-Fünûn. The primary aim of the study is to identify how Nev’î’s poetic theory and understanding of poetry are structured based on this specific section. In this context, Nev’î conceives poetry as originating from “divine inspiration” (ilhām-ı rabbānī) and “sublime instillation” (telkīn-i subḥānī), attributing to it a function that encourages and elevates the individual. Another significant aspect addressed in the text is the sanctity of poetry, which is reinforced through references to prophetic traditions (ḥadīths) and examples drawn from the works of Arab poets.

Furthermore, the text classifies Arabic poetry through various poets, presenting the most influential examples according to poetic genres. In the final part of the work, particular emphasis is placed on Arabic proverbs, which are described as ʿilm-i sharīf (a noble science), and the narratives surrounding the origins of several proverbs are recounted. By examining these elements within a coherent framework, this study seeks to address the question of how poetry, positioned between inspiration and knowledge, should be understood according to Nev’î’s poetic vision.

Anahtar Kelimeler

• Classical Turkish Literature
• Nev’î
• Netâyicü’l-Fünûn
• Poetry
• Poetica

Kaynakça

1. Açıl, B. (2023). Klasik Türk şiirinde estetik ve poetikanın kaynağı olarak hadis. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 63(2), 269–286.
2. Arıkoğlu, İ. (1999). Âlî (Edirneli Hüseyin Efendi) hayatı, sanatı, eserleri ve divanının tenkitli metni . [Yayımlanmamış doktora tezi]. Fırat Üniversitesi.
3. Bedredddin el-Zerkâşî. (1957). El-Burhân fî ‘ulûmi’l-Kur’ân. Dâru’l-İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye.
4. Bozyiğit, E. (2021). Taşlıcalı Yahyâ Bey divanı (inceleme–tenkitli metin–nesre çeviri–sözlük) . [Yayımlanmamış doktora tezi]. Marmara Üniversitesi.
5. Bulut, A. (2005). Kur’an filolojisine dair İbn Abbâs’a nisbet edilen üç eser. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 20(20–21), 279–297.
6. Bursalı Mehmed Tahir. (2016). Osmanlı müellifleri (Cilt 2). TÜBA Yayınları.
7. Cerrahoğlu, İ. (1996). Garîbü’l-Kur’ân. TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 13, ss. 379–380). TDV Yayınları.
8. Devellioğlu, F. (2010). Osmanlıca Türkçe ansiklopedik lügat. Aydın Kitabevi.

9. Elmalı, S. (1997). Hassân b. Sâbit. TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 16, ss. 399–402). TDV Yayınları.
10. İpekten, H. (2020). Karamanlı Nizâmî divanı. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
11. İşler, E. (2011). Tarafa b. Abd. TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 40, s. 14). TDV Yayınları.
12. Karayazı, N. (2013). Yârî divanı. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
13. Kılıç, H. (1991). A‘şâ. TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 3, s. 544). TDV Yayınları.
14. Kocatürk, O. (2020). Şairin ilimle imtihanı: Nev‘î’nin şiiri üzerine metinlerarası bir inceleme. DBY Yayınları.
15. Onay, A. T. (2009). Açıklamalı divan şiiri sözlüğü (C. Kurnaz, Haz.). H Yayınları.
16. Özek, A. (1986). Dirayet müfessiri İbn Abbas. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 4, 66–74.
17. Savran, A. (2000). İmruül-Kays b. Hucr. TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 22, ss. 237–238). TDV Yayınları.
18. Sivri, M. (2021). Türkçe divan dibacelerine göre divan şiiri poetikası [Yayımlanmamış doktora tezi]. Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi.
19. Tolgay, Ö. (1995). İlimlerin özü Netâyic el-Fünûn – Nev‘î Efendi. İnsan Yayınları.
20. Top, Y. (2020). Sâlim Efendi Beşîr-nâme (Manzûme-i Beşîr ü Şeh Şâdân). Hiper Yayın.
21. Tüccar, Z. (2006). Nâbiga el-Ca‘dî. TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 32, ss. 260–261). TDV Yayınları.
22. Tülücü, S. (2003). Lebîd b. Rebîa. TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 27, ss. 121–122). TDV Yayınları.
23. Tülücü, S. (2013). Züheyr b. Ebû Sülmâ. TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 44, ss. 540–542). TDV Yayınları.
24. Uluyüz, B. O. (2025a). Possessive Phrases in Old Anatolian Turkish Texts. Dil Araştırmaları, 37: 133-150.
25. Uluyüz, B. O. (2025b). Morpho-Syntax of Relative Clauses in Old Anatolian Turkish. Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 15(30): 297-318.
26. Yazır, E. H. (2019). Kur’an-ı Kerim Türkçe meali. Dorlion Yayınları.
27. Yılmaz, M. (2013). Kültürümüzde ayet ve hadisler. Kesit Yayınları.