Osmanlı Fal Geleneğinde Kur’an ve Harf Sembolizmi: Fâl-ı Kur’ânu’l Âzîm Örneği

Yıl 2026, Cilt: 10 Sayı: 1 , 523 - 540 , 30.03.2026

Duygu Bingöl Toptaş

https://doi.org/10.34083/akaded.1873228

https://izlik.org/JA45HX89ET

Öz

Varoluşun her döneminde keşfetmek ve gelecekten haberdar olmak isteyen insan, merak duygusu ile yoğrulmuş bir varlıktır. Esrarengiz olana merak duygusu ve kimi zaman kadere hükmetme arzusu, insanları birtakım yöntemler kullanarak geleceği tahmin etme yollarını aramaya yönlendirmiş, bunun için de gökcisimlerinin hareketlerini, bitkilerin gizemli yönlerini, hayvan kemiklerini yahut kitapları kullanarak bazı yorumlarda bulunmuşlardır. Fal kavramı bu noktada ortaya çıkmış ve yüzyıllardır her toplumda farklı metotlarla da olsa varlığını sürdürmüştür. Fal uygulamalarının yaygınlık kazanmasıyla birlikte, falın nasıl icra edileceğini öğreten ve bu amaçla kullanılacak metinleri içeren fal kitaplarının hazırlanması gerekli hâle gelmiştir. Fal bakmanın usul ve âdâbını, ayrıca çeşitli fal türlerini ele alan Arapça, Farsça ve Türkçe manzum ile mensur pek çok eser bu süreçte kaleme alınmış ve bunlar, falnâme adını almıştır. İslam toplumlarında kitap falları içinde en yaygını ve ilgi çekici olanı Kur’an fallarıdır. Bu çalışmada Leipzig Kütüphanesinde bulunan Fâl-ı Kur’ânü’l-Azîm başlıklı mensur falnâme incelenmiştir. Müellifi ve telif tarihi belli olmayan bu eser elifba sırasına göre yazılmış, fal bakmadan evvel yapılması gereken uygulamaları göstermiş ve her bir harf ikişer kez yorumlanmıştır. Çalışmada metnin transkripsiyonu yapılmış ve harflerin tekabül ettiği anlamlar teker teker açıklanmıştır. Ayrıca dini ritüeller bağlamında da incelenen metin, fal literatürünün dinî sembolizm ve pratik bilgi bağlamında değerlendirilmesine imkân sağlamıştır.

Anahtar Kelimeler

Klasik Edebiyat , Fal , Kur'an Falı , Osmanlı Toplumu , Harf Sembolizmi

Etik Beyan

Bu çalışma için etik beyana gerek yoktur.

The Symbolism of the Quran and Letters in Ottoman Fortune-Telling Tradition: The Example of Fâl-ı Kur’ânü’l-Âzîm

https://izlik.org/JA45HX89ET

Öz

Throughout every period of existence, humans, driven by curiosity, have sought to discover and be informed about the future. Curiosity about the mysterious and, at times, the desire to control fate have led people to seek ways to predict the future using various methods. To this end, they have made interpretations using the movements of celestial bodies, the mysterious aspects of plants, animal bones, or books. The concept of fortune-telling emerged at this point and has persisted in every society for centuries, albeit through different methods. With the spread of fortune-telling practices, it became necessary to prepare fortune-telling books that taught how to perform fortune-telling and contained texts to be used for this purpose. Many Arabic, Persian, and Turkish works in verse and prose, covering the methods and etiquette of fortune telling, as well as various types of fortune telling, were written during this process and were called falnâme. Among books of divination in Islamic societies, the most common and interesting are those based on the Qur'an. This study examines a prose book of divination titled Fâl-ı Kur’ânü’l-Azîm, obtained from the Leipzig Library. The author and date of this work are unknown. It is written in alphabetical order, shows the practices to be performed before fortune telling, and each letter is interpreted twice. The text was transcribed in the study, and the meanings corresponding to the letters were explained one by one. Furthermore, the text, which was also examined in the context of religious rituals, has enabled the evaluation of fortune-telling literature in terms of religious symbolism and practical knowledge.

Anahtar Kelimeler

Classical Literature , Divination , Quranic Divination , Ottoman Society , Letter Symbolism

Kaynakça

• Aça, M. (2011). Balıkesir’de bulunan bir cönk ve içinde yer alan Fal-ı Nebât örneği. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 59, 313–324. https://izlik.org/JA36PL24GB
• Akalın, Ş. H. (2011). Türkçe sözlük. Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Aydın, M. (1995). Fal. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (Cilt 12, ss. 138–139). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Büyükada, M. (2025). Mensur bir falnâme: Hâzâ Kitâbu Fâl-ı Kur'ân. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 18(50), 957–974.
• Çulha, T. (2020). Bilinmeyen bir fâl-nâme-yıldız-nâme: Metali's-Sa'ade. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 13(70), 24–34.
• Duvarcı, A. (1993). Türkiye’de falcılık geleneği ile bu konuda iki eser “Risâle-i falnâme li Ca‘fer-i Sâdık” ve “tefe’ülnâme”. Kültür Bakanlığı Halk Kültürlerini Araştırma ve Geliştirme Genel Müdürlüğü Yayınları.
• Ertaylan, İ. H. (1951). Falnâme. Sucuoğlu Matbaası.
• Gülhan, A. (2015). Türk kültüründe fal ve isimlerle ilgili bir manzum falnâme örneği. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 15(15), 95–122. https://izlik.org/JA57LF29FF (Erişim tarihi: 7 Mart 2026).
• Gür, N. (2012). Osmanlı fal geleneği bağlamında yıldıznâme, falnâme ve tâlinâme metinleri. Millî Folklor, 96, 202–215.
• Koç Keskin, N. (2015). 24 divan şairi adına tertip edilmiş bir kur'a fâl-nâmesi üzerine. Türük Uluslararası Dil, Edebiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, (6), 88–118. https://izlik.org/JA63CD82XY
• Mahmud, K. (2013). Divanü lûgat-it Türk (B. Atalay, Çev.). Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Muratoğlu, M. (2020). Leipzig kütüphanesinde kayıtlı bir seğirname üzerine. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 13(30), 889–901. https://doi.org/10.12981/mahder.716281
• Özer, B. (2019). Klasik Türk edebiyatında fal yazım geleneği ve şiirsel falnâme metni. Atlas Journal, 5(19), 413–438. https://doi.org/10.31568/atlas.328
• Özkat, M. (2019). Türk edebiyatında niyet tutma oyunları (oyun amaçlı fâl-nâmeler). İçinde VI. Yıldız Uluslararası Sosyal Bilimler Kongresi (ss. 146–169). Yıldız Teknik Üniversitesi Matbaası.
• Parlar, Z., & Çağlar, A. (2021). Bir Kur’an falı: Hâzâ Fal-ı Kur’an-ı Azîz-i Âyât. Gaziantep University Journal of Social Sciences, 20(4), 2109–2126. https://doi.org/10.21547/jss.884227
• Sarıkurt, H. E. (2023). Türkçe Kur’an fallarında harflere yüklenen değerler. İçinde Türk Dili, Edebiyatı ve Kültürü Öğrenci Sempozyumu (ss. 312–325).
• Sezer, S. (1998). Osmanlı’da fal ve falnâmeler. Milliyet Yayınları.
• Sümbüllü, Z. (2010). Fal ve falcılık kavramı ekseninde Türk kültür tarihinde fal ve kehanet. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 17(43), 55–72. https://izlik.org/JA57NH75CB
• Şenödeyici, Ö., & Koşik, H. (2015). En muteber kaynaktan gaybı öğrenmek: Bir Kur’an falı manzumesi. Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature, 1(1), 71–96. https://doi.org/10.20322/lt.15775
• Tiyek, M. A. (2023). Zamanın eğlencesi: Manzum bir meyve falı. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 10(2), 798–822. https://doi.org/10.51702/esoguifd.1296393
• Uzun, M. İ. (1995). Falnâme. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (Cilt 12, ss. 141–145). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Vural, H. (2017). Fal bakma geleneği ve bir fal-ı Kur'ân. Gaziosmanpaşa Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 5(2), 95–114. https://izlik.org/JA86JJ56SK
• Yerdemir, Ş. (2023). Bir falnâme örneği. İçinde Söylem 2. Uluslararası Filoloji Sempozyumu (ss. 285–301). Günce Yayınları.
• Yeşilbağ, S. (2020). Edebî bir tür olarak falnâme ve mensur bir Kur’ân falı örneği. Rumelide Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (7), 367–379. https://doi.org/10.29000/rumelide.808730
• Yıldız, A. (2010). Manzum bir Kur'an falı. İstem, (16), 181–186.
• Yıldız, A. (2012). İslâmî Türk edebiyatında Kur'ân falları. İçinde İslâmî Türk Edebiyatı Sempozyumu (ss. 195–232). Sütun Yayınları.