The Literary Value of Meshihat Chronograms: The Case of Sheikh al-Islam Arif Hikmet Bey

Yıl 2026, Cilt: 10 Sayı: 1 , 252 - 264 , 30.03.2026

Kadriye Hocaoğlu Alagöz

https://doi.org/10.34083/akaded.1873775

https://izlik.org/JA43GF92NG

Öz

The office of Sheikh al-Islam, representing the highest rank of the scholarly class in the Ottoman state organization, was positioned as a central balancing factor in both religious and social and political life from the founding years of the state. The deep interest in aesthetic values and art shown by the figures representing this office also paved the way for the enrichment of classical Turkish literature and writings. As a prominent figure of the 19th century, the Tanzimat-era statesman Sheikh al-Islam Arif Hikmet Bey stands out as a key representative of the classical literary tradition, distinguished by his comprehensive and meticulously organized divan. Many historical poems concerning Arif Hikmet Bey's appointment to the office of Sheikh al-Islam, whose literary and political identity is discussed and highlighted in literary texts, are found in the literature. One of these poems is registered in the Istanbul University Library Manuscript Collection under the number NEKTY01743. The poem, written in the form of a qasida, mentions a poet and poem by Muhammed Hashim Trabzoni, whose name is not found in historical sources. This study aims to introduce a poet about whom little is known in the literature and to examine the aforementioned poem in detail in terms of form and content. The goal is for the data obtained to serve as a basis and source for new scientific studies focusing on the poet, the poem, and the literary environment of the period.

Anahtar Kelimeler

Classical Turkish literature , Sheikh al-Islam , History of the Sheikhdom , Arif Hikmet Bey , Muhammed Hashim Trabzoni

Meşihat Tarihlerinin Edebî Değeri: Şeyhülislam Ârif Hikmet Bey Örneği

https://izlik.org/JA43GF92NG

Öz

Osmanlı devlet teşkilatlanmasında ilmiye sınıfının en üst mertebesini temsil eden şeyhülislamlık makamı; devletin kuruluş yıllarından itibaren dinî, toplumsal ve siyasi yaşamda merkezî bir denge unsuru olarak konumlanmıştır. Bu makamı temsil eden şahsiyetlerin estetik değerlere ve sanata duydukları derin ilgi, klasik Türk edebiyatı ve literatürünün zenginleşmesine tarihsel süreç içerisinde önemli bir zemin hazırlamıştır. Tanzimat dönemi devlet adamlarından biri olan şeyhülislam Ârif Hikmet Bey, söz konusu köklü geleneğin XIX. yüzyıldaki en önemli temsilcilerinden biri olarak hacimli ve mürettep bir divan meydana getirmiştir. Edebî ve siyasi kimliğiyle ele alınan Ârif Hikmet Bey’in meşihat makamına getirilişini konu edinen pek çok tarih manzumesi de ilgili literatürde yer almıştır. Söz konusu manzumelerden biri, İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi Yazma Eserler Koleksiyonu bünyesinde NEKTY01743 numarada kayıtlıdır. Kaside nazım şekliyle kaleme alınan bu manzume, mevcut kaynaklarda yer almayan Muhammed Hâşim Trabzonî adlı bir şairi ve ona ait bir şiiri ihtiva etmektedir. Bu çalışma, literatürde hakkında bilgi bulunmayan bir şairi tanıtmayı ve mezkûr manzumenin şekil ve içerik açısından ayrıntılı bir biçimde incelenmesini amaçlamaktadır. Elde edilen verilerin, şair-şiir-dönemin edebî çevresi ekseninde yapılacak yeni bilimsel çalışmalara temel teşkil ederek kaynaklık etmesi hedeflenmektedir.

Anahtar Kelimeler

Klasik Türk edebiyatı , Şeyhülislam , Meşihat Tarihi , Ârif Hikmet Bey , Muhammed Hâşim Trabzonî

Kaynakça

• Altunsu, A. (1972). Osmanlı şeyhülislamları. Ayyıldız Matbaası.
• Aydın, M. (2013). Ahmet Arif Hikmet Beyefendi bir tanzimat devri şeyhülislamı. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Bilge, M. L. (1991). “ÂRİF HİKMET BEY, Şeyhülislâm”. İslam Ansiklopedisi. C. III. Türk Diyanet Vakfı Yay. 365-366.
• Bilge, M. L. (1991). “Ârif Hikmet Kütüphanesi”. İslam Ansiklopedisi. C. III. Türk Diyanet Vakfı Yay. 366-367.
• Cerrahoğlu, İ. (1988). “Şeyhülislâm Ârif Hikmet ve Medine-i Münevvere’de Kurduğu Kütüphane”. AÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi XXX, 111-129.
• Ercan, Ö. (2016). The Small Qasıdas Entıtled As Müzeyyel Ghazals And Ghazals In The Poems Of Sebk-I Hındı Poets. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 17(30), 93-109. https://doi.org/10.21550/sosbilder.290742.
• Ertan, V. (1969). Tarihte meşihat makamı ilmiye sınıfı ve meşhur şeyhülislamlar. Bahar Yayınevi.
• Kemikli, B. (2003). Şâir şeyhülislam Ârif Hikmet Beyefendi hayatı-eserleri-şiirleri. MEB Yayınları.
• Kurnaz, C. (hzl.) (2000). Muallim Naci Osmanlı şairleri. Akçağ Yay.
• Kurnaz, C. ve Çeltik, H. (2013), Divan şiiri şekil bilgisi. Kurgan Edebiyat.
• Yekbaş, H. (2014). “HİKMET, Şeyhülislâm Ahmed Ârif”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Ahmet Yesevi Üniversitesi Yayınları. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/hikmet-seyhulislam-ahmed-arif.
• Yıldız, E. (2021). Meşihat Arşivi Belgelerine Göre Şeyhülislamlığın Bürokratik Yapısı. [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi], İstanbul Üniversitesi.
• Yurdakul, İ. (2017). Şeyhülislam arzları ve padişah iradeleri (1845-1878). TÜBA Yayınları.