Tal‘atî Hüseyin Efendi’nin Magzu’t-Tıbb Adlı Eseri ve Bu Esere Yazılan Takrizlerden Hareketle Tal‘atî Hüseyin Efendi

Öz

XVII. yüzyıl Osmanlı ilmî ve edebî çevrelerinde yetişmiş bir şarih olan Tal‘atî Hüseyin Efendi’nin (öl. 1075/1664) Magzu’t-Tıbb adlı eseri, Horasanlı hekim ve edip Mevlânâ Yûsufî’nin Farsça manzum tıp eseri Câmi‘ü’l-Fevâ’id’in Türkçe tercüme ve şerhi mahiyetinde olup dönemin ulemâ, şair ve bürokratları tarafından kaleme alınmış çok sayıda takrizi (on iki) ihtiva etmesi bakımından dikkat çekicidir. Buna rağmen, hakkında tezkire ve biyografik kaynaklarda sınırlı ve dağınık bilgilerin yer aldığı şarihin söz konusu eseri ve bu esere yazılan takrizler bugüne kadar müellifin biyografisi ve ilmî konumu açısından ayrıntılı biçimde değerlendirilmemiştir. Bu çalışma, Tal‘atî Hüseyin Efendi’nin biyografik, ilmî ve edebî kişiliğini Magzu’t-Tıbb ve bu esere yazılan takrizler ışığında yeniden ele almayı amaçlamaktadır. Çalışmanın temel hedefi, Tal‘atî’nin ilmî birikimini, şerh anlayışını, Osmanlı tıp literatürü içindeki yerini ve dönemin ilmiye-edebiyat çevreleriyle kurduğu ilişkileri metin merkezli bir yaklaşımla ortaya koymaktır. Bu doğrultuda öncelikle müellife dair biyografik kaynaklarda yer alan mevcut veriler hakkında bilgi verilmiş; ardından esere yazılan on iki takriz içerik analizi yöntemiyle incelenmiştir. Takrizlerde yer alan kalıplaşmış övgü ve nezaket ifadeleri ile biyografik veri niteliği taşıyan unsurların ayrıştırılmasına mümkün mertebe dikkat edilmiştir. Ayrıca şarihin, eserin muhtelif bölümlerinde kendisi hakkında verdiği bilgiler de dikkate alınarak bu veriler üzerinden müellifin hayatı ile ilgili çıkarımlar yapılmıştır. Elde edilen bulgular, Tal‘atî Hüseyin Efendi’nin yalnızca bir edip veya şarih değil; aynı zamanda kazaskerler, kadılar ve şeyhülislamlar gibi dönemin üst düzey ilmî ve idarî çevreleri tarafından tanınan, bu çevrelerle güçlü ilişkiler kurmuş ve klasik ilimlere vâkıf bir müellif olduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Klasik Türk edebiyatı
• Tal‘atî Hüseyin Efendi
• takriz
• biyografi
• şerh
• Osmanlı tıp literatürü
• Mevlânâ Yûsufî
• Câmi‘ü’l-Fevâ’id
• Magzu't-Tıbb

Tal‘atî Hüseyin Efendi’s Magzu’t-Tıbb and an Evaluation of Tal‘atî Hüseyin Efendi Based on the Commendatory Prefaces (Taqrîzât) Written for This Work

Öz

A critical commentary written by Tal‘atî Hüseyin Efendi (d. 1075/1664), who was educated within the Ottoman scholarly and literary circles of the seventeenth century, Magzu’t-Tıbb is a Turkish translation and commentary on Câmi‘ü’l-Fevâ’id, a Persian didactic medical poem authored by the Khorasani physician and man of letters Mevlânâ Yûsufî. The work is particularly noteworthy for containing a substantial corpus of paratexts, namely twelve commendatory prefaces (taqriz), penned by prominent scholars, poets, and bureaucrats of the period. Despite this distinctive feature, both the work itself and the taqrîzes composed for it have not hitherto been examined in detail with regard to the author’s biography and scholarly standing; moreover, the available biographical information on the commentator remains limited and fragmentary in biographical dictionaries and related sources. This study aims to reassess the biographical, scholarly, and literary profile of Tal‘atî Hüseyin Efendi in the light of Magzu’t-Tıbb and the takrîzes written for it. Its primary objective is to elucidate Tal‘atî’s intellectual background, his approach to commentary, his position within Ottoman medical literature, and his connections with contemporary scholarly and literary circles through a text-centered methodology. To this end, the study first surveys the extant biographical data found in relevant sources, and subsequently analyzes the twelve takrîzes by means of content analysis. Particular care is taken to distinguish formulaic expressions of praise and courtesy from elements that carry genuine biographical value. In addition, autobiographical remarks provided by the commentator in various sections of the work are taken into account, and inferences concerning his life are drawn on the basis of these data. The findings indicate that Tal‘atî Hüseyin Efendi was not merely a man of letters or a commentator, but also a learned author well-versed in the classical sciences, who was recognized by-and maintained strong ties with-the highest scholarly and administrative circles of his time, including chief judges (kazaskers), judges (kadıs), and chief muftis (şeyhülislams).

Anahtar Kelimeler

• Classical Turkish Literature
• Tal‘atî Hüseyin Efendi
• biography
• commentary (sharh)
• Ottoman medical literature
• Mevlânâ Yûsufî
• Câmi‘ü’l-Fevâ’id.
• taqriz
• Magzu't-Tıbb

Kaynakça

1. Abdulkadiroğlu, A. (1999). İsmail Beliğ, Nuhbetü’l-âsâr li-Zeyli Zübdeti’l-eş‘âr. AKM Yayınları.
2. Aksoyak, İ. (2013). Şeyhî, Kudsî-zâde Mehmed Şeyhî Efendi. 10 Aralık 2025 tarihinde https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/seyhi-kudsizade-mehmed-seyhi-efendi adresinden erişildi.
3. Aksoyak, İ. (2014). Zeyrek-zâde, Es-Seyyid Abdurrahman Efendi. 10 Aralık 2025 tarihinde https://teis.yesevi.edu.tr/%20madde-detay/zeyrekzade-esseyyid-abdurrahman adresinden erişildi.
4. Başpınar, F. (2008). Beyânî, Dîvân. 10 Aralık 2025 tarihinde https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/10598,beyani-apdf.pdf?0 adresinden erişildi.
5. Bazman, A. (2024). Tal‘atî Çelebi Magzü’t-Tıbb (Metin-İnceleme-Sözlük). [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Hacettepe Üniversitesi.
6. Coşkun, A. (2019). Seyrek-zâde Mehmet Âsım, Zeyl-i Zübdetü’l-Eş‘âr. 10 Aralık 2025 tarihinde https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/67153,zeyl-i-zubdetu39l-esarpdf.pdf?0 adresinden erişildi.
7. Çapan, P. (2005). Mustafa Safâyî Efendi, Tezkire-i Safâyî. AKM Yayınları.
8. Çeçen, M. (2015). Tal‘atî, Hüseyin Efendi. 10 Aralık 2025 tarihinde https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/talati-huseyin-efendi adresinden erişildi.

9. Çerikan, F. (2022). Tuhfetü’l-Kibâr Fî Esrâfi’l-Bihâr (Kâtib Çelebi). 10 Aralık 2025 tarihinde https://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/tuhfetu-l-kibar-fi-esfari-l-bihar-katib-celebi adresinden erişildi.
10. Doğan Averbek, G. (2020). Biyografi Yazmada ve Muhitleri Belirlemede Takrizin Rolü Emirî Örneği. İnsan ve Toplum, 10(1), 33-61.
11. Erdem, S. (2013). Yümnî, Tezkire-i Şu‘arâ-yı Yümnî. TTK Yayınları.
12. Gür, N. (2014). Klasik Türk Edebiyatında Takriz. [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Balıkesir Üniversitesi.
13. Gür, N. (2016). Sanatı sanatla ihya etme: Osmanlı yönetici elit sınıfının elitleşme çabası ve takriz yazını. Archivum Ottomanicum, 33, 165-178.
14. Gür, N. (2017). Edebiyat tarihi yazımında bir kaynak olarak takrizler ve sıra dışı iki örnek. Erdem, (71-72,) 91-116.
15. İpşirli, M.; Kaya, E. (2020). Mustafa Efendi, Bâlîzâde. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 31, 294-295. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
16. Kılıç, M. (2019). İsmetî, Mehmed İsmetî Çelebi. 10 Aralık 2025 tarihinde https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/ismeti-mehmed-ismeti-celebi-mdbir adresinden erişildi.
17. Mermer, A. (2004). Mezâkî Süleyman Efendi. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 29, 515. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
18. Müstakimzâde Süleymân Sa‘deddîn. (2020). Mecelletü’n-nisâb (Tıpkıbasım). Kültür Bakanlığı Yayınları. [304a].
19. Özcan, A. (1989). Şeyhî Mehmed Efendi, Vekâyi‘ü’l-fuzalâ. C.3. Çağrı Yayınları.
20. Özcan, A. (2004). Mevlânâ Yûsufî. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 29, 454. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
21. Özcan, T. (2009). Seyyid Mehmed Emin Efendi. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 37, 69. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
22. Şenödeyici, Ö. (2015). Nâilî-i Kadîm, Mustafa. 10 Aralık 2025 tarihinde https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/nailii-kadim-mustafa adresinden erişildi.
23. Tal‘atî Hüseyin Efendi. Magzu’t-Tıbb. İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, NEKTY04345.
24. Uçar Erdem, F. (2024). Çağatay Şairi Babur’un Özel Hekimi Yûsufî’nin Tıbb-i Yûsufî Adlı Eserinde Baş İle İlgili Hastalıklar, Sebepleri ve Tedavi Yolları. Türk Tıp Tarihine Genel Bir Bakış Metinler, Terimler ve Tedaviler (Ed. Elif Gizem Karaoğlu Kirenli). Eğitim Yayınevi.
25. Yekbaş, H. (2014). Vecdî, Abdülbâkî. 10 Aralık 2025 tarihinde https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/vecdi-abdulbaki adresinden erişildi.
26. Yıldız, A. (2014). İzzetî, Vişne-zâde İzzetî Mehmed Efendi. 10 Aralık 2025 tarihinde https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/izzeti-visnezade-izzeti-mehmed adresinden erişildi.