Reflections on the Re-writing Practices of Dâsitân-ı Ferruh u Hümâ in the 19th Century

Öz

In the tradition of Classical Turkish literature, from the earliest translations onward, many poems and independent works have been rewritten in different forms across various periods. One of these rewritten independent works is the love story Dâsitân-ı Ferruh u Hümâ. As far as is known, the origin of Dâsitân-ı Ferruh u Hümâ lies in a work composed in Kipchak Turkish, whose title and author remain unidentified. A poet named Muhammed (or Mehmed) expanded this work into Anatolian Turkish in 1397 under the title Ferruh u Hümâ (also known as Ferruh-nâme or Işk-nâme) in the form of a mesnevi and presented it to Emir Süleyman. This mesnevi was later transformed into a prose narrative by Mehmed Şerîf (1557-1631) in 1601, under the command of Sultan Mehmed III, with the title Dâsitân-ı Ferruh u Hümâ. The prose version of the narrative was rewritten twice more in the 19th century, again in prose form, with certain additions. In this study, the text produced in 1601 is taken as the source text, and the 19th-century rewritten two copies are examined in relation both to the source text and to one another. Through the analysis of similarities and differences, the process of rewriting will be evaluated. Within this framework, the possible aims and reasons behind these rewritings, the motivations that led the authors to undertake them, and the methods and techniques employed in the rewriting processes will be explored.

Anahtar Kelimeler

• Dâsitân-ı Ferruh u Hümâ
• Classical Turkish literature
• Re-wiriting
• Prose love narrative
• Complier

Dâsitân-ı Ferruh u Hümâ’nın 19. Yüzyılda Yeniden Yazım Pratikleri Üzerine Düşünceler

Öz

Klasik Türk edebiyatı geleneğinde kuruluş dönemindeki tercümelerden itibaren pek çok şiir ve müstakil eser, farklı dönemlerde ve değişik formlarda yeniden yazılmıştır. Bu şekilde üretilen müstakil eserlerden birisi de Dâsitân-ı Ferruh u Hümâ adlı aşk hikâyesidir. Bilindiği kadarıyla Dâsitân-ı Ferruh u Hümâ’nın menşei, adı ve şairi bilinmeyen Kıpçak Türkçesiyle yazılmış bir esere dayanmaktadır. Muhammed (ya da Mehmed) isimli bir şair, bu eseri 1397 yılında Ferruh u Hümâ (ya da Ferruh-nâme veya Işk-nâme) adıyla mesnevi formunda Anadolu Türkçesine genişleterek aktarmış ve Emir Süleyman’a sunmuştur. Söz konusu mesnevi ise III. Mehmed’in emriyle 1601 yılında Mehmed Şerîf (1557-1631) tarafından Dâsitân-ı Ferruh u Hümâ adıyla mensur bir hikâyeye dönüştürülmüştür. Anlatının bu formu, 19. yüzyılda bazı eklemelerle yine mensur olarak iki kez daha yeniden yazılmıştır. Bu çalışmada Dâsitân-ı Ferruh u Hümâ’nın 1601 yılında meydana getirilen metni kaynak metin olarak kabul edilerek 19. yüzyılda yeniden yazılan iki nüshanın, bununla ve birbirleriyle olan ilişkileri incelenecek, belirlenebilen ortaklıklarla farklılıklar üzerinden yeniden yazım sürecinin değerlendirilmesine gayret edilecektir. Bu çerçevede söz konusu yeniden yazımların olası amaçlarının ve sebeplerinin, sanatçıları yeniden yazmaya sevk eden motivasyonun(ların), yeniden yazım süreçlerinde uygulanan yöntem ve tekniklerin anlaşılmasına çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Klasik Türk edebiyatı
• Yeniden yazım
• Mensur aşk hikâyesi
• Dâsitân-ı Ferruh Hümâ
• Musannif

Kaynakça

1. Bilkan, A. F. (1997). Nâbî Dîvânı (C. I-II). Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
2. Demir, N. & Erdem, M. D. (2007). Saltık-nâme (Cilt: I, II, III). Destan Yayınları.
3. Dilçin, C. (Haz.) (1991). Mes‘ûd bin Ahmed, Süheyl ü Nev-Bahâr (inceleme-metin-sözlük). Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
4. Fleischer, C. H. (1996). Tarihçi Mustafa Âlî, bir Osmanlı aydın ve bürokratı. (Çev. Ayla Ortaç). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
5. Gür, N. (2020). Hikâyenin hikâyesi - Osmanlı’da bir kadın anlatısı - Afîfe Hanım Sergüzeşti. Kitabevi.
6. Gürbüz, M. & Durmuş, T. (2017). Nazımdan nesre anlatımın dönüşümü: Dâsitân-ı Ferruh u Hümâ örneği. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, (19), 147-168. https://izlik.org/JA73BM32YR
7. Gürbüz, M. & Durmuş, T. (2021). Bir kitap nasıl resimlenir? Dâsitân-ı Ferruh u Hümâ nüshaları üzerinden Osmanlı kitap sanatına dair görüşler. Osmanlı Araştırmaları, (57), 203-243. https://doi.org/10.18589/oa.959762
8. Gürbüz, M., Durmuş, T., Atik Gürbüz, İ. & Durmuş, M. (Haz.) (2017). Dâsitân-ı Ferruh u Hümâ (Ferruh ile Hümâ: mutlu sonla biten bir aşk serüveni). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.

9. Kutlar Oğuz, F. S. & Gürbüz, M. (2022) Şeyhoğlu’nun Menkabet-i Penc Keştî’sinin yeniden yazımı: Bursalı Hasîb’in Menâkıb-ı Şâh Habîb’i. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi (29), 997-1069.
10. Kutlar Oğuz, F. S. & Uğur, F. (2025). Abdî’nin Hz. İsmail anlatısı: Nev-zuhûr. Turkish Studies - Religion, 20(3), 1239-1272. https://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.82995
11. Polat, S. (2010). Metin tenkidi. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları.
12. Tezcan, S. ve Aksoyak İ. H. (Haz.) (2021). Muhammed – Ferruh u Hümā (Ferruhnāme). Harvard Univesity, The Department of Near Eastern Languages and Civilizations.
13. Tunç, G. (2016). Birincil ve ikincil sözlü kültür bağlamında sanal ortamda şiir paylaşımları ve tipleşme. Milli Foklor, (28)109, 153-161.
14. Yazar, S. (2018). Yeni bir nüshayla değişen fotoğraf: Yûsuf-ı Meddâh’ın (ö. XIV. yy) Kıssa-i Yûsuf’u ya da Erzurumlu Darîr Kıssa-i Yûsuf adlı bir mesnevi yazmış mıdır?. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, (21), 681-719. https://izlik.org/JA89AB24DP
15. Yazar, S. (2025). Bursalı Mahmûd Âgâh/Nâsıh’ın telife dönüşen tashihleri: Şemseddîn Sivasî’nin Mevlid’i örneği. Yazmabilim (1)1, 91-155. https://izlik.org/JA37EH28YX
16. Yüksel, S. (Haz.) (1965). Mehmed, Işk-nâme (İnceleme-Metin). Ankara: Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yay.