Gereksiz Sözcük Kullanımından Doğduğu Düşünülen Anlatım Bozukluklarına Anlambilimsel Bir Bakış

Yıl 2026, Cilt: 10 Sayı: 1 , 265 - 285 , 30.03.2026

Vural Akboğa

https://doi.org/10.34083/akaded.1875762

https://izlik.org/JA45WW77YU

Öz

Literatürde anlatım bozukluğuna yol açtığı düşünülen etkenlerden biri, eş ya da yakın anlamlı sözcüklerin aynı tümcede kullanımıdır. Bu durum, yalınlığı ve duruluğu ortadan kaldırdığı gerekçesiyle gereksiz sözcük kullanımı olarak kabul edilir. Ancak anlambilim çalışmalarının ortaya koyduğu bazı sonuçlar, bu konuya derinlemesine bir inceleme yapmayı gerektirmektedir. Bu çalışmada eş ya da yakın anlamlı sözcük kullanımından doğduğu düşünülen anlatım bozukluğu örnekleri anlambilimsel açıdan incelenmekte ve örneklerdeki sözcük çiftlerinin anlam açılımları ortaya koyulmaktadır. Böylece eş ya da yakın anlamlı olduğu gerekçesiyle anlatım bozukluğuna yol açtığı düşünülen sözcük çiftlerinin farklı anlamsal katkılara sahip olduğunu göstermek amaçlanmaktadır.

Çalışmada incelenecek sözcük çiftlerinin (birlikte kullanılan eş ya da yakın anlamlı sözcükler) belirlemesinde Türkiye Türkçesi için hazırlanmış olan yazılı ve sözlü anlatım, yazılı anlatım, sözlü anlatım ile kompozisyon kitapları kullanılmıştır. Bu kitaplardan bir örneklem oluşturulmuş ve kitaplardaki ilgili bölümlerde anlatım bozukluğuna neden olduğu iddia edilen sözcük çiftleri tespit edilmiştir. Ardından bu sözcüklerin birlikte kullanım sıklığını belirlemek üzere Türkçe Ulusal Derlem kullanılmıştır. Sözcüklerin birlikte kullanım sıklığına göre “arzu – istek”, “güç – zor”, “düşünce – fikir” ve “seçenek – alternatif” olmak üzere dört sözcük çifti belirlenmiştir. Bu sözcüklerin ayrı ayrı anlamsal katkılarını belirlemek için Türkçe Ulusal Derlem içerisinden rastgele kullanımlar seçilerek sözcüklerin bu sözcelerdeki anlamsal katkıları araştırılmıştır. Rastgele kullanımların tercih edilmesiyle sözcüklerin belirli bağlamlardaki kullanımlarına bağlı kalmadan derlemdeki genel kullanım örneklerini elde etmek hedeflenmiştir.

Sonuç olarak eş ya da yakın anlamlı olduğu gerekçesiyle anlatım bozukluğuna yol açtığı düşünülen sözcüklerin aynı “gerçek anlam”da kullanıldığı örneklerde bile sözceye farklı anlamsal katkılarının bulunduğu tespit edilmiştir. Bu nedenle bu sözcüklerden herhangi birinin mutlak bir gereksiz ifade olarak nitelendirilemeyeceği anlaşılmıştır. Böylece ilgili örneklerde ve olası benzer örneklerde herhangi bir anlatım bozukluğunun varlığının, elde edilen verilere göre tekrar değerlendirilmesi gerektiği sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Yeni Türk Dili , Anlatım Bozukluğu , Öznel Anlam , Eş Anlam , Anlam Bilimi

A Semantic Perspective on Expression Errors Thought to Arise from the Use of Unnecessary

https://izlik.org/JA45WW77YU

Öz

One factor considered to cause expression errors in literature is the use of synonymous or near-synonymous words in the same sentence. This is regarded as unnecessary word usage on the grounds that it eliminates simplicity and clarity. However, certain findings from semantic studies necessitate an in-depth examination of this issue. This study examines examples of expression errors thought to arise from the use of synonymous or near-synonymous words from a semantic perspective and reveals the semantic meanings of the word pairs in the examples. The aim is to show that word pairs thought to cause expression errors on the grounds that they are synonymous or near-synonymous have different semantic contributions.

The textbooks on written and spoken language skills which are prepared for Turkish, were used to determine the word pairs to be examined in the study. A sample was created from these books, and word pairs alleged to cause expression errors were identified in the relevant sections of the books. The Corpus (Türkçe Ulusal Derlem) was then used to determine the frequency of use of these word pairs together. Based on the frequency of their co-occurrence, four word pairs were identified: ‘arzu - istek’, ‘güç - zor’, ‘düşünce - fikir’ and ‘seçenek - alternatif’. To determine the separate semantic contributions of these words, random sentences were selected from the Corpus and the semantic contributions of the words in these sentences were investigated. By opting for random uses, the aim was to obtain general usage examples in the corpus without being bound to the specific contexts in which the words were used.

Consequently, it has been observed that even in examples where words thought to cause expression errors due to being synonymous or having similar meanings are used with the same ‘literal meaning,’ they contribute different semantic meanings to the sentence. Therefore, it has been understood that none of these words can be deemed unnecessary. Therefore, it was concluded that the presence of any expression errors in the relevant examples and possible similar examples should be re-evaluated based on the data obtained.

Anahtar Kelimeler

Modern Turkish Language , Expression Errors , Connotation , Synonym , Semantics

Kaynakça

• Ak, C. (2015). Üniversiteler için Türk dili. Aktüel Yayınları.
• Aksan, D. (2009). Her yönüyle dil: Ana çizgileriyle dilbilim. Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Aksan, D. (2017). Anlambilim: Anlambilim konuları ve Türkçenin anlambilimi. Bilgi Yayınevi.
• Bayraktar, N. (2004). Kara ve siyah renk adlarının Türkçedeki kavram ve anlam boyutu üzerine. Tömer Dil Dergisi, 126, 56-77. https://doi.org/10.1501/Dilder_0000000022
• Belet, Ş. D. (Ed.). (2011). Türkçe yazılı anlatım. Anadolu Üniversitesi.
• Doğan, M. (Ed.). (2006). Türkçe-1: Üniversiteler için yazılı anlatım. Gazi Kitabevi.
• Doğan, N. (2011). Türkiye Türkçesi fiillerinde eş anlamlılık. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 4(19), 78-88.
• Edmonds, P. ve Hirst, G. (2002). Near-synonymy and Lexical Choice. Computational Linguistics. 28(2), 105-144. https://doi.org/10.1162/089120102760173625
• Erdoğan, R. (2011). Yüksek öğretim için Türk dili ve kompozisyon. Marmara Kitabevi Yayınları.
• Günay, N. (2015). Türk dilinde eş anlamlılık ve “gönül, yürek, kalp” kelimeleri. Türkbilig, 29, 121-146.
• Günay, V. D. (2007). Sözcükbilime giriş. Multilingual.
• Hatipoğlu, V. (1970). Eş anlamlı sözcükler var mıdır?. Türk Dili Dergisi, (229), 9-10.
• Karasoy, Y. (Ed.). (2002). Uygulamalı Türk dili ve kompozisyon bilgileri. Selçuk Üniversitesi Basım Evi.
• Leech, G. (1974). Semantics. Penguin Books.
• Lyons, J. (1981). Semantics. Cambridge University Press.
• Lyons, J. (1983). Kuramsal dilbilime giriş (A. Kocaman, Çev.). Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Pilten, Ş. (2008). Türkçede eş anlamlılık [Yayımlanmamış doktora tezi]. Ankara Üniversitesi.
• Sarı, M. (2011). Türkiye Türkçesinde eş anlamlılık ile ilgili bazı sorunlar. Turkish Studies, 6(1), 523-528. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.1984
• Temur, N. (2009). Noktalama işaretleri – Yazım kuralları - Anlatım bozuklukları. M. Durmuş (Ed.), Üniversiteler için Türk dili el kitabı. Grafiker Yayınları.
• Uğur, B. (2023). Anlambilim: Sözcüğün anlam açılımı. Doruk Yayıncılık.
• Ullmann, S. (1972). Semantics an introduction to the science of meaning, Oxford Basil Blackwell.
• İnternet Kaynakları
• Türkçe Ulusal Derlem. (2013). Türkçe Ulusal Derlem (TUD v3.0), [Derlem/veri seti]. https://www.tnc.org.tr/tr/