“Şaka” Sözcüğünün Kökeni, Anlam Katmanları ve Tarihsel Süreçteki Semantik Seyri

Yıl 2026, Cilt: 10 Sayı: 1 , 41 - 46 , 30.03.2026

İsmail Hakkı Aksoyak

https://doi.org/10.34083/akaded.1877711

https://izlik.org/JA85HG24TA

Öz

Türkçenin tarihî gelişim seyri, Altay dağlarından Akdeniz havzasına, İpek Yolu’ndan Slav coğrafyasına kadar uzanan oldukça geniş ve çok katmanlı bir ödünçleme ilişkisini bünyesinde barındırmaktadır. Geleneksel Osmanlı Türkçesi leksikografisi, kelime kökenlerini ekseriyetle Arapça, Farsça ve Türkçe dillerinden müteşekkil bir üçlem içerisinde tanımlama eğilimi göstermektedir. Ancak bu kısıtlı yaklaşım, özellikle Batı dillerinden gelen unsurların tespitinde eksik ve yanıltıcı sonuçların doğmasına sebebiyet verebilmektedir. İşbu çalışma, mevcut sözlüklerde ve etimolojik kaynaklarda geleneksel olarak Arapça "bedbahtlık, mutsuzluk, sıkıntı çekme" manasındaki şaḳā’ (شقاء) masdarına bağlanan "şaka" sözcüğünün kökenini yeniden irdelemektedir.

Makalede savunulan temel tez; "şaka" sözcüğünün Arapça kökenli bir kelime olmadığı, aksine Latince "oyun, eğlence" manasına gelen iocus kökünden türemiş bir Akdeniz ödünçlemesi olduğudur. Bu tezi destekleyen temel filolojik veriler arasında; sözcüğün Uygur, Tatar veya Kırgız gibi diğer tarihî Türk lehçelerinde hiç bulunmaması, XVII. yüzyıldan itibaren özellikle Evliya Çelebi’nin Seyahatnâme'sinde "latife ve eğlence" bağlamında bir dil kurucu aktör olarak belirmesi ve İtalyanca gioco formuyla olan bariz fonetik benzerliği yer almaktadır. Çalışmada ayrıca, Ahmed Vefik Paşa’nın Lehce-i Osmânî’sinde görüldüğü üzere, iki farklı kökenden gelen ancak ses yapısı itibarıyla benzeşen kelimelerin Osmanlı Türkçesinde nasıl bir anlam birleşmesine uğradığı tarihî metin tanıklarıyla ortaya konulmuştur. Netice itibarıyla çalışma, dijital beşerî bilimlerin sunduğu imkânlarla her kelimenin kökeninin tarihî ve coğrafi bağlamda yeniden değerlendirilmesinin elzem olduğunu vurgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Etimoloji , Osmanlı Türkçesi , Şaka , Akdeniz Dilleri , Evliya Çelebi , Semantik Dönüşüm

The Etymology, Semantic Layers, and Historical Evolution of the Word "Şaka"

https://izlik.org/JA85HG24TA

Öz

The historical trajectory of the Turkish language encompasses a multi-layered relationship of linguistic exchange extending from the Altai Mountains to the Mediterranean basin, involving diverse cultures along the Silk Road. Traditional Ottoman Turkish lexicography tends to define word origins within a restrictive triad of Arabic, Persian, and Turkish. However, this methodological limitation often leads to incomplete or misleading etymological conclusions, particularly regarding loanwords from Western languages. This study focuses on the word "şaka" (joke), which is conventionally attributed in major dictionaries to the Arabic root shaḳā’ (شقاء), meaning "misfortune, misery, or distress".

The research argues that this traditional attribution ignores a significant semantic chasm between the tragic connotation of the Arabic root and the playful nature of the modern word.The core thesis of this work posits that "şaka" is actually a Mediterranean loanword derived from the Latin iocus (joke, play, pastime). Several critical philological markers support this re-evaluation: the complete absence of the word in other Turkic dialects such as Uyghur, Tatar, or Kyrgyz ; its emergence as a linguistic constituent in 17th-century texts—most notably in Evliya Çelebi’s Seyahatnâme; and its striking phonetic alignment with the Italian gioco. By examining historical witnesses like Meninski’s Thesaurus (1680) and Ahmed Vefik Pasha’s Lehce-i Osmânî (1876), the study illustrates a process of linguistic syncretism. It demonstrates how two distinct roots merged into a single phonetic form within Ottoman Turkish through intense Levantine commercial and cultural relations. Ultimately, the paper concludes that the word "şaka" is a product of Mediterranean interaction rather than Eastern linguistic routes, emphasizing the necessity of re-evaluating etymologies through comparative dialectology and digital humanities.

Anahtar Kelimeler

Etymology , Ottoman Turkish , Joke , Mediterranean Languages , Evliyâ Çelebi , Semantic Transformation

Kaynakça

• Aksoyak, İ. H. (2022). Yosma kelimesinin anlam değişimi ve yayılma alanları. L. A. Çanaklı & N. Abir (Haz.), Rahim Tarım Armağanı içinde (s. 485-488). Bursa: Emin Yayınları.
• Aksoyak, İ. H. (2016). Nâr u nûr. Ankara: Grafiker Yayınları.
• Aksoyak, İ. H. (2021). Farsçada yaşamış Türkçe bir kelime: "Çapar-hâne". Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5(4), 1727-1731.
• Buçukçu, Z. (2023). Evliya Çelebi Seyahatnâmesi’nin I. cildinde üslûp özellikleri ve eserin I. cildinin bağlamlı dizin-işlevsel sözlüğü (Doktora tezi). Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi.
• Etymonline. (t.y.). Joke. https://www.etymonline.com/search?q=joke adresinden erişildi.
• Kılıç, Filiz (hzl.) (2010). Âşık Çelebi, Meşâi’rü’ş-Şu’arâ (İnceleme-Metin). İstanbul: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü Yay.
• Kılıç, Filiz (hzl.) (2026). Âşık Çelebi, Meşâi’rü’ş-Şu’arâ (İnceleme-Metin). İstanbul: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü Yay.
• Kılıç, Filiz ve Bülbül, Tuncay (2011). Demir Baba Velayetnamesi (İnceleme-Tenkitli Metin). Ankara: Grafiker Yayınları. s. 157.
• Meninski, F. (1680). Thesaurus linguarum orientalium. Viyana.
• Nişanyan, S. (t.y.). Şaka. Nişanyan Sözlük. https://www.nisanyansozluk.com/kelime/%C5%9Faka (Erişim tarihi: 10 Ocak 2026).
• Lehçediz. (t.y.). Lehçediz veri tabanı. https://lehcediz.com (Erişim tarihi: 10 Ocak 2026).