Şiir ve Şâir Takdirinde “Sarrâf”

Öz

Sarraf ve onun yerine kullanılan kelimeler kendi özel alanları yanında başka alanlarda da kullanılmıştır. Cevheri tanıyan, inceliklerini bilen, işleyen, tasarrufta bulunan, değer takdiri yapan gibi manalara gelen söz konusu kelimeler, edebiyatta da büyük ölçüde mecaz üzerinden konunun inceliklerine vakıf, üstat, sözü etkili söyleyen, söylenen sözün kıymetini bilen, ölçülü iş ve değerlendirmelerde bulunan gibi anlamlarda kullanılmıştır.

Çalışmamız, tezkirelerde terim olarak sarraf ve muadili kelimelerin kullanımı ile sınırlı tutulmuştur. Öncelikle tezkirelerde sarraf ve muadili kelimeler tespit edilmiştir. Yazının girişinde ilgili kelimelerin sözlük anlamları kaynaklara dayalı olarak verilmiştir. Terimlerin tezkirelerdeki kullanımları esas itibariyle şairin sarraflığı veya alan sarraflarının şair ve şiirlerini değerlendirmeleri olarak iki ana grup oluşturur. Üçüncü grubu da bu iki başlığa doğrudan girmeyen ama bir biçimde ilişkili örneklerin değerlendirildiği ideal şair ve şiir hedeflerini içerir.

Alt başlıklarla konu işlenirken sarraf, kuyumcu/zerger, gevherî/cevherî, gevherci/cevherci, nâkıd, nakkâd terimlerini içeren örnekler mümkün olduğunca kendi içinde değerlendirilmeye çalışılacaktır. Ancak aynı cümlede birden fazla terim varsa, amaç birlikteliği oluşmuşsa bu sınırlamanın dışına çıkılabilecektir.

Konunun işlenişinde varılan yargılar örneklere dayalı olacaktır. İlgili örnekler yerine göre günümüz Türkçesiyle özetlenerek, doğrudan alıntılanarak, hem doğrudan alıntı hem diliçi çeviri yapılarak ya da sadece terimin kullanıldığı yerlere atıf yapılarak ilerleyecektir. Şiir ve şair takdirinde sarraf ve sarrafla ilişkili kelimelerin bir terim olarak kullanımıyla ilgili kanaatler çalışmanın sonuç kısmında özetlenecektir.

Anahtar Kelimeler

• Edebiyat
• tezkire
• sarraf
• kuyumcu/zerger
• nâkıd/nakkâd
• gevherî/cevherî.

“Sarraf” as a Critical Term in The Evaluation of Poetry and Poets

Öz

The terms “sarraf” and its equivalents, while belonging to their own specialized fields, have also been employed in other domains. These terms, which convey meanings such as recognizing gems, knowing their subtleties, processing them, exercising discernment, and assessing value, have been widely used in literature in a metaphorical sense to denote individuals who are well-versed in the intricacies of a subject, masters of their craft, eloquent speakers, those who appreciate the value of words, and those who act and judge with measure and discernment.

This study is limited to the use of “sarraf” and its equivalent terms as technical terms in “tezkires”. First, the terms “sarraf” and those used in its place in “tezkires” have been identified. In the introduction, the dictionary meanings of the relevant terms are presented based on primary sources. The uses of these terms in “tezkires” essentially fall into two main categories: the poet’s own role as a “sarraf” and the evaluation of poets and poetry by professional “sarrafs” of the field. A third category includes examples that do not directly fit into these two headings but are nevertheless related, encompassing idealized conceptions of the poet and poetry.

While the subject is examined under subheadings, examples containing the terms “sarraf”, “kuyumcu/zerger”, “gevherî/cevherî”, “gevherci/cevherci”, “nâkıd” and “nakkâd” are, as far as possible, evaluated within their own categories. However, if more than one term appears in the same sentence and a unity of purpose is evident, this limitation may be relaxed.

The conclusions reached in the study are based on textual examples. These examples are presented in various ways: sometimes summarized in modern Turkish, sometimes quoted directly, sometimes given both as direct quotations and intralingual translations, and at other times merely referenced by indicating where the terms occur.The views regarding the use of “sarraf” and related terms as technical terminology in the appraisal of poets and poetry are summarized in the conclusion of the study.

Anahtar Kelimeler

• Literature
• “tezkire”
• “sarraf”
• “kuyumcu/zerger”
• “nâkıd/nakkâd”
• “gevherî/cevherî”

Kaynakça

1. Ahmet Vefik Paşa. Lehçe-i Osmânî. https://www.osmanlicasozlukler.com/, (Erişim tarihi: 11.12.2025)
2. Ali Emîrî (2018). Tezkire- i şuʻarâ- yı Âmid. Hzl: İdris Kadıoğlu. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/125212,ali-emiri-tezkire--i-suara--yi-amidpdf.pdf?0. (Erişim tarihi: 8.01.2026). Ali Nazıma. Faik Reşad (2018). Mükemmel Osmanlı lügatı. TDK Yayınları.
3. Arslan, M., Aksoyak, İ. H. (1994). Haşmet Külliyatı: Divan, Senedü'ş-şu‘arâ, Vilâdet-nâme (Sur-nâme), İntisabü'l-mülk (Hab-nâme). Dilek Matbaası.
4. Aydemir, Y. (2025). “Divan Şiiri Estetiğinde Sarraf”. Sarraf. Hzl: Emine Gürsoy Naskali. Paradigma Yayınları, s. 303-330
5. Bağdatlı Ahdî (2018). Gülşen-i şuʿarâ. Hzl: Süleyman Solmaz. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
6. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56733,ahdi-gulsen-i-suarapdf.pdf?0. (Erişim tarihi: 5.01.2026).
7. Devellioğlu, F. (2011). Osmanlıca Türkçe ansiklopedik lügat. Aydın Kitebevi Yayınları.
8. Devletşâh. Tezkiretü'ş-şu'arâ. Yz. 1018. TBMM. Kütüpanesi.

9. Devletşâh-ı Semerkandî (1994). Tezkire-i Devletşah. Hzl: Necati Lugal, Tercüman 1001 Temel Eser.
10. Erdem, S. (1994). Ramiz Âdâb-ı Zurafâ, İnceleme-Tenkidi Metin-İndeksli Sözlük, Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
11. Esad Mehmed Efendi (2018). Bâğçe-i safâ-endûz. Hzl: Rıza Oğraş. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
12. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59393,esad-mehmed-efendi-bagce-i-safa-enduzpdf.pdf?0. (Erişim tarihi: 10.01.2026).
13. Esrâr Dede. (2018). Tezkire-i şu’arâ-yı Mevleviyye. Hzl. İlhan Genç. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Esrar Dede-tezkire-i-suara-yi-mevleviyye.pdf. (Erişim tarihi: 7.01.2026).
14. Es-Seyyid Pîr Mehmed bin Çelebi (Âşık Çelebi). (2018). Meşâ’irü’ş-şu’arâ. Hzl: Filiz Kılıç. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Aşık Çelebi-mesairus-suara.pdf. (Erişim tarihi: 4.01.2026).
15. Faik Reşâd (2019). Eslâf. Hzl: Emrah Aydemir-Fatih Özer. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/64564,eslafpdf.pdf?0. (Erişim tarihi: 11.01.2026).
16. Fatîn, Davud (2017). Fatîn tezkiresi (Hâtimetü’l-eşâr). Hzl: Ömer Çiftçi. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55976,fatin-tezkiresi-pdf.pdf?0. (Erişim tarihi: 15.12.2025).
17. Gelibolulu Mustafa Âlî (2017). Künhü’l-Ahbâr’ın Tezkire Kısmı. Hzl: Mustafa İsen. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55739,kunhul-ahbarin-tezkire-kismpdf.pdf?0. (Erişim tarihi: 3.01.2026).
18. Güftî (2019). Teşrîfâtü’ş-şu‘arâ. Hzl: Kaşif Yılmaz. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/67156,gufti-tesrifatus-suarapdf.pdf?0. (Erişim tarihi: 11.01.2026).
19. İbrahim Cudî Efendi. (2006). Lugat-ı Cûdî. Hzl: İsmail Parlatır, Belgin Tezcan Aksu, Nicolai Tufar. TDK Yayınları.
20. İngilizce sözlük. https://www.osmanlicasozlukler.com/. (Erişim tarihi: 22.01.2026).
21. Kafzâde Fâizî (1997). Kaf-zade Fâ'izî'nin Zübdetü'l-eş'âr'ı. Hzl. Bekir Kayabaşı. Doktora Tezi. İnönü Üni. SBE.
22. Kestelli, T. N. (2011). Resimli Türkçe kâmus. Hzl: Recep Toparlı, Belgin Tezcan Aksu, Canan Selvi Kanoğlu, Seyfullah Türkmen. TDK Yayınları.
23. Kınalızâde Hasan Çelebi (2017). Tezkiretü’ş-şu’arâ. Hzl: Aysun Sungurhan. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
24. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55834,kinalizade-hasan-celebipdf.pdf?0. (Erişim tarihi: 19.01.2026).
25. Kubbealtı. https://lugatim.com/s/kuyumcu. (Erişim tarihi: 10.01.2026).
26. Latifî (2018). Tezkiretü’ş-şu’arâ ve tabsıratü’n-nuzamâ. Hzl: Rıdvan Canım. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/60327,latifi-tezkiretus-suara-ve-tabsiratun-nuzamapdf.pdf?0. (Erişim tarihi: 6.01.2026).
27. Lügat-i Remzî. https://www.osmanlicasozlukler.com/. (Erişim tarihi: 3.01.2026).
28. Mehmed Fahreddin Bursavî (2023). Gülzâr-ı irfân. Hzl: Bilal Güzel. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
29. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/118690,gulzar-i-irfan-mehmed-fahreddin-bursavipdf.pdf?0. (Erişim tarihi: 2.01.2026).
30. Mehmed Salâhî (2019). Kâmus-ı Osmânî. Hzl: Ali Birinci. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
31. Mehmed Sirâceddîn (2018). Mecma‘-i şu‘arâ ve tezkire-i üdebâ. Hzl: Mehmet Aslan. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/58597,mecma-i-suara-ve-tezkire-i-udeba-pdf.pdf?0. (Erişim tarihi: 10.01.2026).
32. Mehmet B. T. (2023). Yeni Türkçe Lügat. Hzl: Abdülkadir Hayber. TDK Yayınları.
33. Mehmet Tevfik (2017). Kâfile-i şu’arâ. Hzl: Fatma Sabiha Kutlar Oğuz, Hanife Koncu, Müjgan Çakır. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56163,mehmed-tevfik-kafile-i-su39arapdf.pdf?0. (Erişim tarihi: 13.01.2026).
34. Mîrzâ-zâde Mehmed Sâlim Efendi (2018). Tezkiretü’ş-şuarâ. Hzl: Adnan İnce. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/57124,mirza-zade-mehmed-salim-tezkiretu39s-su39arapdf.pdf?0. (Erişim tarihi: 12.01.2026).
35. Muallim Nâcî (2009). Lügat-ı Nâcî. Hzl: Ahmet Kartal. TDK Yayınları.
36. Mustafa (Cârullahzâde) (2017). Beyânî Tezkiresi (Tezkiretü’ş-şu’arâ). Hzl: Aysun Sungurhan. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55835,beyani-tezkiresipdf.pdf?0. (Erişim tarihi: 8.01.2026).
37. Mustafa Safâyî Efendi (2005). Safâyî Tezkiresi (Nuhbetü'l-âsâr min fevâ'idi'l-eş’âr). Hzl: Pervin Çapan. AKM Yayınları.
38. Redhouse, W. J. (2001). Turkish and English lexicon. Çağrı Yayınları.
39. Redhouse, W. J. (2009). Müntehâbât-ı lügât-ı Osmâniyye. Hzl: Recep Toparlı, Betül Eyövge Yılmaz, Yaşar Yılmaz. TDK Yayınları.
40. Riyâzî Muhammed Efendi (2017). Riyâzü’ş-şuara (Tezkiretü’ş-şuara). Hzl: Namık Açıkgöz. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/54137,540229-riyazu39s-suarapdfpdf.pdf?0. (Erişim tarihi: 6.01.2026).
41. Sâdıkî (2012). Sâdıkî-i kitâbdâr'ın mecma‘ü’l-havâs adlı eseri (İnceleme - Metin - Dizin). Hzl: M. Oğuzhan Kuşoğlu. Doktora Tezi. Marmara Üni. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü.
42. Sehî Beg (2017). Heşt Bihişt. Hzl: Halûk İpekten, Günay Kut, Mustafa İsen, Hüseyin Ayan, Turgut Karabey. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56165,hest-bihistpdf.pdf?0&_tag1=03EE5380B678F1063BF0A9ED54D2FA0DD771F0E5&crefer=F450C1CB13C623FB158756166926BC4FADD5C85C8E0C080C92C82A75625BE0C0. (Erişim tarihi: 11.01.2026).
43. Suyolcu-zâde Mehmed Necîb (2025). Devhatü’l-Küttâb. Hzl: Kadri Hüsnü Yılmaz. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/138654,suyolcu-zade-mehmed-necib-devhatu39l-kuttabpdf.pdf?0. (Erişim tarihi: 17.01.2026).
44. Şemseddin Sami (1987). Kâmûs-ı Türkî. Çağrı Yayınları.
45. TDK Etioloji sözlüğü. https://sozluk.gov.tr/. (Erişim tarihi: 16.01.2026).
46. TDK Güncel sözlük. https://sozluk.gov.tr/. (Erişim tarihi: 18.01.2026).
47. Tietze, A. (2016). Tarihî ve etimolojik Türkiye Türkçesi lugati. 4. Cilt. TÜBA Yayınları.
48. Tietze, A. (2019). Tarihî ve etimolojik Türkiye Türkçesi lugati. 7. Cilt. TÜBA Yayınları.
49. Tolasa, H. (2002). Sehî, Latifî ve Âşık Çelebi tezkirelerine göre 16. yüzyılda edebiyat araştırma ve eleştirisi. Akçağ Yayınları.
50. Tulum, M. (2011). 17. Yüzyıl Türkçesi ve söz varlığı. TDK Yayınları.
51. Vâjeyâb. https://vajehyab.com/. (Erişim tarihi: 10.01.2026).
52. Zehr-i Mâr-zâde Seyyid Mehmed Rızâ (2017). Rızâ Tezkiresi. Hzl: Gencay Zavotçu. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/73320,riza-tezkiresi2020pdf.pdf?0. (Erişim tarihi: 14.01.2026).