Bir Giysi Adının Kültürel Yolculuğu Yağlık/Cooluk Sözü Üzerine

Öz

Bu çalışma, Türkiye Türkçesi ile Kırgız Türkçesindeki yağlık ve cooluk sözcüklerinin anlam ve kullanım özelliklerini kültürel antropoloji ve anlam bilimi perspektifinden karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Eski Uygurcada yaɣlıq biçimiyle “mendil” anlamında tanıklanan sözcük, Harezm, Kıpçak ve Eski Anadolu Türkçesi metinlerinde aynı anlamı korumuştur. Günümüzde ise her iki lehçede de anlam genişlemesine uğrayarak başörtüsü, çevre, kuşak, yas sembolü, nişan göstergesi, evlilik göstergesi, terlik ve hediye gibi farklı kavram alanlarına kaymıştır. Çalışmada türkü metinleri, destanlar ve atasözleri taranmış, yağlık/cooluk sözünün kullanımı incelenmiştir. Bulgular, başörtüsü üzerinden evlilik ve yas ritüellerinde belirleyici olduğunu göstermektedir. Türkiye’de yağlık bağlamak deyimi nişanlanmayı ifade ederken, Kırgızistan’da ak cooluk örtmek erkek evinin geline yönelik iyi niyetini sembolize eder. Kırgızcada cooluk ayrıca Cooluk Taştamay adlı geleneksel bir çocuk oyununa ad vermişken, Türkiye Türkçesi ağızlarında bu tür bir kullanım tespit edilmemiştir. Atasözlerinde de ak coluk sağlık, bereket ve zenginlikle ilişkilendirilirken, türkülerde yağlık daha çok sevgiliye gönderilen bir hediye veya süs eşyası olarak karşımıza çıkar. Aynı etimolojik kökten gelen bu iki sözcük, ortak bir kültürel mirası yansıtmakla birlikte, her bir lehçenin bağımsız anlam geliştirme süreçleri sonucunda farklı kullanım alanları kazanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Türk Lehçeleri
• Türkçe
• Kırgızca
• yağlık
• cooluk.

The Cultural Journey of a Clothing Term: On the Word “Yağlık/Cooluk”

Öz

This study comparatively examines the semantic and functional features of the words yağlık in Turkish and cooluk in Kyrgyz Turkish from the perspectives of cultural anthropology and semantics. The word, attested in Old Uyghur as yaɣlıq meaning “handkerchief,” preserved the same meaning in Khwarezm, Kipchak, and Old Anatolian Turkish texts. Today, however, in both dialects the word has undergone semantic expansion and shifted into various conceptual domains such as headscarf, kerchief, sash, symbol of mourning, sign of engagement, indicator of marriage, slipper, and gift. In the study, folk song texts, epics, and proverbs were analyzed, and the usage of the words yağlık/cooluk was examined. The findings demonstrate that the headscarf plays a determining role in marriage and mourning rituals. In Turkey, the expression yağlık bağlamak refers to becoming engaged, whereas in Kyrgyzstan ak cooluk örtmek symbolizes the goodwill of the groom’s family toward the bride. In Kyrgyz Turkish, cooluk has also given its name to a traditional children’s game called Cooluk Taştamay, while no such usage has been identified in the dialects of Turkey Turkish. In proverbs, ak coluk is associated with health, abundance, and prosperity, whereas in Turkish folk songs yağlık generally appears as a gift or ornament sent to the beloved. Although these two words derive from the same etymological root and reflect a shared cultural heritage, they have acquired different fields of usage as a result of the independent semantic development processes of each dialect.

Anahtar Kelimeler

• Turkic Dialects
• Turkish
• Kyrgyz
• yağlık
• cooluk

Kaynakça

1. Adylova, A. (2017). Dilimdeki sırrımı yazmak istiyorum. Oş Yayınları.
2. Aksoy, Ö. A. (1946). Gaziantep ağzı III. Türk Dil Kurumu Yayınları.
3. Altaylı, S. (2018). Azerbaycan Türkçesi sözlüğü (Cilt 1-2). Türk Dil Kurumu Yayınları.
4. Arıkoğlu, E., Cusupov, C., Arıkoğlu, K., & Topçu, N. (2018). Kırgız Türkçesi sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
5. Arvas, A. (Ed.). (2019). Kırgız destanları XVII: Kurmanbek destanı (Sarıkunan varyantı) (S. Dıykanbayev, Anlatıcı). Türk Dil Kurumu Yayınları.
6. Atalay, B. (1992). Divânü Lügati’t-Türk tercümesi (Cilt 1). Türk Dil Kurumu Yayınları.
7. Atmaca, E. (2017). Antalya ili Korkuteli ilçesi ve yöresi ağızları. Türk Dil Kurumu Yayınları.
8. Baskakov, N. A. (1963). Nogajsko-russkij slovar. Gosudarstvennoe Izdatelʹstvo Inostrannyh i Nacionalʹnyh Slovarej.

9. Bayrak İşcanoğlu, İ. (2017). Kırgız halk kültüründe ak (beyaz) renk. In 9. Milletlerarası Türk Halk Kültürü Kongresi Bildirileri (ss. 95-102). Kültür ve Turizm Bakanlığı.
10. Boratav, P. N. (1984). Türklerde giyecek ve süslenme. Türk Dili, 1984 (Haziran Özel Sayısı), 1-15.
11. Buran, A., & İlhan, N. (2008). Elazığ yöresi söz varlığı. Türk Dil Kurumu Yayınları.
12. Caferoğlu, A. (1943). Anadolu ağızlarından toplamalar (Kastamonu, Çankırı, Çorum, Amasya, Niğde ilbaylıkları ağızları, Kalaycı argosu ve Geygelli Yürüklerinin gizli dili). Türk Dil Kurumu Yayınları.
13. Caferoğlu, A. (1995). Orta Anadolu ağızlarından derlemeler: Niğde, Kayseri, Kırşehir, Yozgat, Ankara vilayetleri ile Afşar, Saçıkaralı ve Karakoyunlu uruklarının ağızları. Türk Dil Kurumu Yayınları.
14. Cin, A. (2012). Süheyl ü Nevbahār (Kenzü’l-bedāyî): İnceleme-metin-dizin. Eğitim Yayınevi.
15. Clauson, S. G. (1972). An etymological dictionary of pre-thirteenth-century Turkish. Clarendon Press.
16. Cruse, D. A. (2000). Meaning in language: An introduction to semantics and pragmatics. Oxford University Press.
17. Dağlı, B. (2007). Kelime kazanımı üzerine bir araştırma (Kıyafet ve kumaş adları örneği)( 210265). YÖK Ulusal Tez Merkezi.
18. Ekmekçioğlu, İ. (2006). Geleneksel giysilerin halk oyunları kostümlerine geçişinde ortaya çıkan dejenerasyon. In Halk Kültüründe Giyim-Kuşam ve Süslenme Uluslararası Sempozyumu Bildirileri (ss. 368-376). Eskişehir Valiliği.
19. Ertekinoğlu, S. (2017). Ahlat ağzı söz varlığı. Türk Dil Kurumu Yayınları.
20. Gülensoy, T. (1988). Kütahya ve yöresi ağızları (inceleme–metinler–sözlük). Türk Dil Kurumu Yayınları.
21. İbraimov, M. (2005). Кыргыз макал-лакап, учкул сөздөрү [Kırgız atasözleri, deyimler ve özlü sözler]. Kırgızistan Millî İlimler Akademisi.
22. İleri, C. (2008). Eskişehir ili Mihalıççık ilçesi ve yöresi ağızları (ses bilgisi–metinler–dizin). Türk Dil Kurumu Yayınları.
23. Kacar, N. (2019). Denizli ili Çal ilçesi ve yöresi geleneksel kadın giysi özelliklerinin giyim kültürü açısından incelenmesi. In 9. Milletlerarası Türk Halk Kültürü Kongresi Maddi Kültür Bildirileri (Cilt 5, ss. 223-243). Kültür ve Turizm Bakanlığı.
24. Kadirzade, K. İ. (2005). Âdetler, inançlar ve Türklerin soy kütüğü meselesi (A. Doğan, Akt.). Akçağ Yayınları.
25. Karakaş, A. (2006). Adana yöresi kadın giyim-kuşamında yağlık. In Halk Kültüründe Giyim-Kuşam ve Süslenme Uluslararası Sempozyumu Bildirileri (ss. 553-559). Eskişehir Valiliği.
26. Kırzıoğlu, N. G. (1992). Anadolu’da geleneksel kadın başlıkları. Ed. 4. Milletlerarası Türk Halk Kültürü Kongresi Bildirileri (Cilt 5, ss. 135-142). Kültür Bakanlığı.
27. Köse, N. (2004). Ak Möör destanı. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
28. Lyons, J. (1977). Semantics (Cilt 1-2). Cambridge University Press.
29. Mukambaev, C. (2009). Kırgız tilinin dialektologiyalık sözdügü (K. Konkobayev, Ed.). Kırgız Respublikasının Uluttuk İlimder Akademiyası.
30. Mutlu, H. K. (2022). Balıkesir ili ağızları: İnceleme–metinler–sözlük. Türk Dil Kurumu Yayınları.
31. Öner, M. (2015). Kazan-Tatar Türkçesi sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
32. Özer, M. (2022). Kadına bağlı halk inanışları: Kırgızistan örneği (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi.
33. Özşahin, M. (2017). Başkurt Türkçesi sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
34. Pekacar, Ç. (2011). Kumuk Türkçesi sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
35. Räsänen, M. (1969). Versuch eines etymologischen Wörterbuchs der Türksprachen. Suomalais-Ugrilainen Seura.
36. Sağol, G. (2005). Türklerde evliliğin algılanışı: Evlenmek karşılığı kullanılan kelimelerden hareketle. In Şinasi Tekin’in anısına Uygurlardan Osmanlıya (ss. 661-684). Simurg Yayınları.
37. Seydakmatov, K. (1988). Kırgız tilinin kıskaça etimologiyalık sözdügü. İlim Basması.
38. Tanrıbuyurdu, G. (2010). Bir kültür taşıyıcısı bir gizli dil: Klâsik Türk şiirinde mendil. Millî Folklor, 22(87), 196-203.
39. Tavkul, U. (2020). Karaçay-Malkar Türkçesi sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
40. Toktar, S., & Yılmaz, Y. (2023). Kıyafet adları etimolojisi. Fenomen & Rumeli Yayınları.
41. TRT Müzik Dairesi Başkanlığı. (t.y.). Cevizin yaprağı dal arasında [Repertuar No: 468]. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
42. Türk Dil Kurumu. (1993). Derleme sözlüğü (Cilt 1-12). Türk Dil Kurumu Yayınları.
43. Türkyılmaz, D. (2024). Aşkın ve ayrılığın sessiz dili: Türkülerde mendilin simgesel yolculuğu. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 8(3), 1358-1380. https://doi.org/10.34083/akaded.1576426.
44. Uygur, C. V. (2019). Karakalpak Türkçesi sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
45. Ülker, T. (2024). Gözüm yaşı mahramalar çürütür. Türk Dili, 73 (876), 24-28.
46. Ünalan, Ö. (2023). İşlevsel halk bilimi kuramı çerçevesinde Türk halk kültüründe mendil. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 16 (41), 98-122. https://doi.org/10.12981/mahder.1223549.
47. Yıldırım, F. (2006). Adana ve Osmaniye illeri ağızları II (metinler–sözlük–dizinler). Türk Dil Kurumu Yayınları.
48. Yunusoğlu, M. K. (2012). Uygurca-Çince İdikut sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
49. Yüce, N. (Ed.). (2014). Mukaddimetü’l-edeb (Harezm Türkçesi ile tercümeli Şuşter nüshası) (3. bs.). Türk Dil Kurumu Yayınları.
50. Zülfikar, H. (2021). Bitlis halk ağzı ve kültürü. Türk Dil Kurumu Yayınları.