A Köroğlu Ballad from Artvin: “Haykırdı Çıktı Meşeden”

Öz

In Turkish culture, Köroğlu is an essential character found in epics, stories, performances, folk songs created by the people, and in today's secondary oral culture environment. The Köroğlu narratives, which form a distinct branch within the Turkish epic and storytelling tradition with their unique characteristics, are spread across a very wide geographical area. Artvin is one of the prominent cities in the region in question. In the region has produced numerous ashiks and folk poets from the 17th century to the present day. In this respect, there is a rich cultural memory surrounding the art of the ashik. The folk song discussed in this article was collected in Artvin (Şavşat). In the Köroğlu narratives, alongside the central hero, the adventures of supporting characters (such as the Keleşes and women) also occupy an important place. Among these, Ayvaz is a significant supporting character in the Köroğlu narratives. Skilled in both heroism and the art of the ashik, Ayvaz is Köroğlu’s blood brother, deputy and adopted son. Furthermore, Ayvaz stands out from the others due to his qualities of bravery, loyalty, quick wit and self-sacrifice. Among the Köroğlu songs, there are quite a few praises of Ayvaz. The song “Haykırdı Çıktı Meşeden” discussed in this article is also an example of Köroğlu's depiction of Ayvaz's bravery. Consequently, the Köroğlu folk song entitled ‘Haykırdı Çıktı Meşeden’ is analysed in this article within its social and cultural context. Additionally, the vocabulary of the folk song has been examined; structural and musical analyses have been conducted; and performances of the folk song available online have also been evaluated. In this regard, the significance of the region where the folk song was collected within the Köroğlu melodies has been highlighted.

Anahtar Kelimeler

• Folklore;
• ashik poetry;
• folk story;
• folk song;
• heroic song;
• Köroğlu;
• Ayvaz.

Artvin’den Bir Köroğlu Türküsü: “Haykırdı Çıktı Meşeden”

Öz

Türk kültüründe Köroğlu, halkın yarattığı destanlarda, hikâyelerde, gösterimlerde, türkülerde ve günümüzde ikincil sözlü kültür ortamında yer alan önemli bir tiplemedir. Türk destan ve hikâyecilik geleneği içinde kendine özgü nitelikleriyle ayrı bir kol şeklinde bulunan Köroğlu anlatmaları, oldukça geniş bir coğrafyaya yayılmış durumdadır. Artvin, sözü geçen alan içerisinde öne çıkan şehirlerdendir. Yörede XVII. yüzyıldan günümüze çok sayıda âşık ve halk şairi yetişmiştir. Bu bakımdan âşıklık sanatına dair zengin bir kültürel bellek vardır. Bu makalede ele alınan türkü ise Artvin’den (Şavşat) derlenmiştir. Köroğlu anlatmalarında, merkezi kahraman tipinin yanında yardımcı tiplerin (keleşler, kadınlar vd.) maceraları da önemli bir yer tutmaktadır. Bunlar arasında Ayvaz, Köroğlu anlatmalarında önemli bir yardımcı tiptir. Kahramanlık ve âşıklıkta mahir olan Ayvaz, Köroğlu’nun kan kardaşı, vekili ve evlatlığıdır. Ayrıca, Ayvaz, yiğitlik, sadakat, kıvrak zekâ ve fedakârlık gibi özellikleriyle diğerlerinden ayrılır. Köroğlu türküleri arasında Ayvaz’ın methiyeleri oldukça çoktur. Bu makalede ele alınan Haykırdı Çıktı Meşeden türküsü de Köroğlu tarafından Ayvaz’ın yiğitliğinin betimlenmesinin bir örneğidir. Dolayısıyla makalede “Haykırdı Çıktı Meşeden” adlı Köroğlu türküsü, sosyal ve kültürel bağlamından hareketle analiz edilmiştir. Ayrıca türkünün söz varlığı incelenmiş; yapısal ve müzikal çözümlemeleri yapılmış; türkünün internet ortamında yer alan icraları da değerlendirilmiştir. Bu doğrultuda Köroğlu ezgileri içerisinde türkünün derlendiği coğrafyadaki önemi ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Folklor;
• âşık edebiyatı;
• halk hikâyesi;
• türkü;
• koçaklama;
• Köroğlu;
• Ayvaz.

Destekleyen Kurum

Bu çalışma herhangi bir kurum ya da kuruluş tarafından maddi olarak desteklenmemiştir.

Etik Beyan

Bu çalışma etik izin gerektirmemektedir.

Kaynakça

1. Abbaslı, İ. (2005). Koroğlu, Paris nüsxəsi. Şərq Qərb Nəşriyyat.
2. Aksoy, Ö. A. (1984). Atasözleri ve deyimler sözlüğü-2: deyimler sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
3. Artun, E. (2012). Âşıklık geleneği ve âşık edebiyatı, edebiyat tarihi/metinler. (5. bsm). Karahan Kitapevi.
4. Ataman, S. Y. (1951). Mey. Türk Folklor Araştırmaları. 1, (18), 277-278.
5. Bahadır, S. (2017). Köroğlu’nun Artvin iline bağlı Şavşat rivayeti ve Ardanuç yansımaları. TÜRÜK Uluslararası Dil, Edebiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, 5 (11), 168-181.
6. Bahadır, S. ve Meydan, C. (2024). Âşık Efkârî’den halk hikâyeleri. Sonçağ Yayıncılık.
7. Başgöz, İ. (1986). “Köroğlu Düzeni. Folklor yazıları içinde (s. 176-180). Adam Yayıncılık.
8. Başgöz, İ. (2014). İzahlı Türk halk şiiri antolojisi. Pan Yayıncılık.

9. Bayat, F. (2003). Şamandan âşığa, apten erene Köroğlu. Akçağ Yayınları.
10. Boratav, P. N. (1984). Köroğlu destanı. Adam Yayıncılık.
11. Boratav, P. N. (1991). Köroğlu hakkında. Folklor ve Edebiyat-2 içinde (s. 229-235). Adam Yayıncılık.
12. Boratav, P. N. (1991). Köroğlu kimdir?. Folklor ve Edebiyat-2 içinde (s. 236-240). Adam Yayıncılık.
13. Boratav, P. N. (2012). Halk hikâyeleri ve halk hikâyeciliği. Tarih Vakfı Yayınları.
14. Çobanoğlu, Ö. (2005). Halkbilimi kuramları ve araştırma yöntemleri tarihine giriş. (3. bsm). Akçağ Yayınları.
15. Ekici, M. (2004). Türk dünyasında Köroğlu. Akçağ Yayınları.
16. Erdener, Y. (2019). Kars’ta Çobanoğlu Kahvehanesi’ndeki âşık karşılaşmaları. Yapı Kredi.
17. Eren, Z. & Tansever, L. (2020). Mey, balaban ve duduk sazlarının genel olarak incelenmesi ve kültürel perspektifte karşılaştırılması. Haliç Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 3(1), 131-165.
18. Ergun, P. (2004). Türk kültüründe ağaç kültü. Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
19. Erkan, S. (2012). Anadolu sahası Köroğlu anlatılarında tema ve ezgi meselesi. [Doktora Tezi]. Hacettepe Üniversitesi.
20. Gâzimihâl, M. R. (1997). Türk halk oyunları kataloğu-II. N. Tan & A. Çakır (Haz.). T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
21. Günay, U. (2011). Türkiye’de âşık tarzı şiir geleneği ve rüya motifi. Akçağ Yayınları.
22. Güneş, A. (2003). Köroğlu destanının Ayvaz kolu. [Yüksek Lisans Tezi]. Gazi Üniversitesi
23. Kaplan, M., Akalın, M. ve Bali, M. (1973). Köroğlu destanı. Behçet Mahir (Anlatan). Atatürk Üniversitesi Yayınları.
24. Karadeniz, B. (2010). Türkülere giriş, inceleme, biyografi, sözlük, kaynakça. Karamavi Yayınları.
25. Kaya, C. V. (2014). Ankara Devlet Konservatuvarı’nın halk müziği alan araştırmaları kataloğu. [Yüksek Lisans Tezi]. İstanbul Teknik Üniversitesi.
26. Kaya, D. (2010). Türk halk edebiyatı terimler sözlüğü. Akçağ Yayınları.
27. Kaya, D. (2018). Köroğlu ve Tokat-Çamlıbel. Çamlıbel Belediyesi.
28. Kaya, D. (2023). Türk Dünyasında Köroğlu koları. Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
29. Köprülü, M. F. (1980). Türk edebiyatı tarihi. (2. bsm). Ötüken Neşriyat.
30. Köprülü, M. F. (2004). Saz şâirleri I-V. (3. Bsm). Akçağ Yayınları.
31. Maraşlı, R. (2023). Bir Köroğlu bir Ayvaz sıra dışı bir aşk öyküsü. İletişim Yayınları.
32. Mirzaoğlu, G. (2015). Halk türküleri. Akçağ Yayınları.
33. Oğuz, M. Öcal. (2007). Folklor: ortak bellek veya paylaşılan deneyim. Millî Folklor. 19 (74), 5-8.
34. Özdemir, M. (2020). Giresun kültürüne özgü bir halk dansı: Çandır tüfek oyunu. Gazi Türkiyat. (26), 145-163.
35. Özder, M. Â. (2017). Artvin folkloru. S. Bahadır. (Haz.). Yusufeli Belediyesi Yayınları.
36. Sümer, F. (1987). Kör Oğlu, Kizir Oğlu Mustafa ve Demirci Oğlu ile ilgili vesikalar. Türk Dünyası Araştırmaları. (46), 9-46.
37. Taşlıova, M. (2016). Köroğlu Oltu kolu (inceleme-metinler). Akçağ Yayınları.
38. TRT Müzik Dairesi Yayınları. (1975). Haykırdı çıktı meşeden türkü notası. TRT Müzik Dairesi Yayınları.
39. Türk Dil Kurumu, (2011). Türkçe sözlük. Ş. H. Akalın vd. (Haz.). (11.bsm). Türk Dil Kurumu Yayınları.
40. URL-1. Ayvaz türküleri. (2025). Repertükül: Repertuar türküleri külliyatı. 10 Kasım 2025 tarihinde https://www.repertukul.com/ adresinden erişilmiştir.
41. URL-2. Yıldız, C. vd. (2018). Haykırdı çıktı meşeden. Metropol Müzik Üretim. 15 Kasım 2025 tarihinde https://www.youtube.com/watch?v=MF8uY0apujI adresinden erişilmiştir.
42. URL-3. Haykırdı çıktı meşeden. YouTube. 15 Kasım 2025 tarihinde https://www.youtube.com/results?search_query=Haykırdı+çıktı+meşeden adresinden erişilmiştir.
43. URL-4. Kazım Birlik. (2023). Bu gelen (Köroğlu). EskiDevir Youtube kanalı. 16 Kasım 2025 tarihinde https://www.youtube.com/watch?v=xZo2IagqHtU adresinden erişilmiştir.
44. URL-5. Âşık Günay Yıldız. (2019). Bu gelen Ayvaz bu gelen (Köroğlu). Şerif Hamideddin Tektaş Youtube kanalı. 17 Kasım 2025 tarihinde https://www.youtube.com/watch?v=1iJBcBk6_4Y adresinden erişilmiştir. URL-6. Zara. (2023). Haykırdı çıktı meşeden. Ulus Müzik. 17 Kasım 2025 tarihinde https://www.youtube.com/watch?v=8kfExEu8Ngc adresinden erişilmiştir.
45. URL-7. Eski Yusufeli son Karakucak güreşleri davul ve zurnacısı. [Köroğlu havası örnekleri]. Aşure TV Youtube kanalı. 25 Kasım 2025 tarihinde https://www.youtube.com/watch?v=5KzHEbQObcM adresinden erişilmiştir.
46. Yakıcı, A. (2013). Halk şiirinde türkü. (2. Bsm). Akçağ Yayınları.
47. Yıldırım, D. (1998). Türk bitiği, araştırma/inceleme yazıları. Akçağ Yayınları.