Türk Kültüründe Gaybı Anlama Pratikleri: Fal Geleneği ve Bir El Falı Örneği Analizi

Öz

İnsanlık tarihi boyunca bilinmeyene duyulan merak ve belirsizliği kontrol etme arzusu, “kehanet” ve “fal” gibi pratiklerin doğmasına yol açmıştır. Bu pratikler arasında “fal”, Türk kültürü içerisinde büyük bir yaygınlık, çeşitlilik ve derinlik kazanarak günümüze kadar gelmiştir. Bilhassa 15. yüzyıldan itibaren Anadolu’da kaleme alınan fal metinleri; din, edebiyat, tıp, hukuk, folklor, psikoloji, sosyoloji, kriminoloji alanlarına dair bugüne önemli bilgiler taşımaktadır. Bunlardan el falı metinlerinde, avuç içindeki çizgilerden hareketler; kişinin şahsiyeti, sağlık durumu, yetenekleri, güçlü ve zayıf yönleri, geçmişi ve geleceği hakkında yorumlar bulunmaktadır. Bu çalışmanın temel amacı, el falına sadece batıl bir uygulama olarak değil; “kültürel bir metin” olarak da dikkat çekmektir. Araştırmanın temel materyalini, Hz. Ali’ye atfedilmesi bakımından dikkat çekici olan ve İhsân Rahmî tarafından hazırlatılarak 1913-14’te basılan “Bergüzâr-ı Hazret-i ‘Alî” adlı müstakil el falı metni oluşturmaktadır. Çalışmada, disiplinler arası bir yaklaşımla el falının fizyonomi, ilm-i kıyafet ve ilm-i kef ile olan ilişkisine temas edilmiş, yaklaşık 100 yıl önce yazılan “Bergüzâr-ı Hazret-i ‘Alî” adlı eserin metninin analiziyle el çizgilerinin kişinin şahsiyetinden sağlık durumuna kadar geniş bir sahada çeşitli veriler sunan ve toplumsal kabullere dönüşen sembolik anlamlarına dikkat çekilmiştir. İncelenen eser, Türk kültüründe el falı geleneğinin Türkçe kaleme alınmış müstakil bir örneği, “yazılı bir belgesi” olması bakımından önemlidir.

Anahtar Kelimeler

• Türk kültürü
• Fal
• Kıyafetname
• El Falı
• İlm-i Kef

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Practices of Understanding the Unknown in Turkish Culture: The Tradition of Divination and an Analysis of a Palmistry Example

Öz

uncertainty have led to the emergence of practices such as “divination” and “fortune-telling.” Among these practices, “fortune-telling” has gained great prevalence, variety, and depth within Turkish culture and has survived to the present day. Especially since the 15th century, divination texts penned in Anatolia have carried significant information to the present day regarding the fields of religion, literature, medicine, law, folklore, psychology, sociology, and criminology. Among these, palmistry texts contain interpretations regarding an individual's personality, health status, talents, strengths and weaknesses, past, and future, based on the lines in the palm. The primary purpose of this study is to draw attention to palmistry not merely as a superstitious practice, but also as a “cultural text.” The fundamental material of the research consists of the independent palmistry text titled “Bergüzâr-ı Hazret-i ‘Alî”, which is remarkable for being attributed to Hz. Ali and was published in 1913-14, having been prepared by İhsân Rahmî. In the study, with an interdisciplinary approach, the relationship of palmistry with physiognomy, ilm-i kıyafet (science of physiognomy/character reading), and ilm-i kef (palmistry) has been addressed. Through the analysis of the text of the work titled “Bergüzâr-ı Hazret-i ‘Alî”, written approximately 100 years ago, attention has been drawn to the symbolic meanings of hand lines that offer various data in a wide field -ranging from an individual's personality to their health status- and which have transformed into social acceptances. The work examined is important in terms of being an independent example of the palmistry tradition in Turkish culture penned in Turkish, and as a “written document”.

Anahtar Kelimeler

• Turkish culture
• fortune telling
• kiyafetname
• palmistry
• ilm-i kef

Etik Beyan

It is declared that scientific and ethical principles were followed in the preparation of this study, and all studies used are cited in the bibliography.

Kaynakça

1. Abuagla, A. C. (2021). Antik Yunan ve Roma dünyasında fizyonomi: Tarihsel köken, bakış açısı ve yöntem. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 8(4), 1753–1772.
2. Altuntaş, H., & Şahin, M. (2011). Kur’an-ı Kerim meâli. Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
3. Avcı, S. (2004). "Ben ilim şehriyim Ali de onun kapısıdır" hadisi üzerine. Marife, 4(3), 355–364.
4. Aydın, M. (1995). Fal. İslam ansiklopedisinde (Cilt 12, s. 134–138). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
5. Bashford, A. (2024). The disenchantment of chiromancy: Reading modern hands from palmistry to genetics. Past & Present, 263(1), 125–169.
6. Bozkurt, K. (2008). Kıyâfet ilmi Türk edebiyatında kıyâfet-nâmeler ve Şabân-ı Sivrihisârî’nin Kıyâfetnâmesi [Yüksek Lisans Tezi]. Dicle Üniversitesi.
7. Bulut, M. A. (2014). Elfabe. Hayat Yayınları.
8. Cheiro. (1897). Cheiro’s language of the hand. Nichols & Co.

9. Çavuşoğlu, A. (2004). Kıyafetnâmeler. Akçağ Yayınları.
10. Çelebi, İ. (1995). Fal. İslam ansiklopedisinde (Cilt 12, s. 138–139). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
11. Çulluhan, S. (2019). Fal ve kahve falıyla ilgili uygulamalara fenomenolojik bir yaklaşım [Yüksek lisans tezi]. Süleyman Demirel Üniversitesi.
12. Duvarcı, A. (1987). Türkiye’de falcılık geleneği ile bu konuda iki eser, Falnâme-i Risale-i li Cafer-i Sadık ve Tefe’ülnâme [Doktora Tezi]. Ankara Üniversitesi.
13. Duvarcı, A. (2001). Halk kültürü uygulamalarından biri olan fal geleneğinin değerlendirilmesi. Erdem Dergisi, 13(37), 117–130.
14. Dülger, E. (2006). Evliya Çelebi Seyahatnâmesi’ndeki büyü, sihir ve falın halkbilim açısından değerlendirilmesi [Yüksek Lisans Tezi]. Selçuk Üniversitesi.
15. Encausse, G. (1999). Batılı gizemli geleneğinin astrolojik sırları (E. Akısoy, Çev.). Ege Meta Yayınları. Ersoy, N. (2000). Semboller ve yorumları. Zafer Matbaası.
16. Harding, S. (Ed.). (2011). Beyond postcolonial theory: Two undertheorized perspectives on science and technology. In The postcolonial science and technology studies reader (s. 1–31). Duke University Press.
17. İhsan Rahmi (1332). Bergüzâr-ı Hazret-i ‘Alî Kerremellâhu Vecheh İlm-i Ketf Esrâr-ı Dest. İstanbul: Mahmûd Beg Matbaası.
18. İnan, A. (1995). Tarihte ve bugün şamanizm, materyaller ve araştırmalar. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
19. Melvin-Koushki, M. (2018). Persianate geomancy from Ṭūsī to the millennium: A preliminary survey. In Occult sciences in pre-modern Islamic cultures (s. 151–199). Orient-Institut Beirut.
20. Scognomillo, G. (1975). Geleceğinizin anahtarları. Koza Yayınları.
21. Scognomillo, G., & Arslan, A. (1999). Doğu ve Batı kaynaklarına göre fal. Karizma Yayınları.
22. Severn, J. (1996). El falı (G. Elveren, Çev.). Kibele Yayınevi.
23. Suludere, E. (2022). Tarihi bir falnâme eseri ve falnâmelerin değerler eğitim açısından incelenmesi [Yüksek Lisans Tezi]. Necmettin Erbakan Üniversitesi.
24. Tan, X., van Prooijen, J. W., & van Lange, S. A. (2022). Positive fortune telling enhances men’s financial risk taking. PLoS ONE, 17(9), s. 1-21.
25. Tekin, T. (2004). Irk Bitig (Eski Uygurca fal kitabı). Öncü Kitap.
26. Uygun, A. (2005). El falı [Yüksek Lisans Tezi]. Süleyman Demirel Üniversitesi.
27. Uzun, M. (1995). Falnâme. İslam ansiklopedisinde (Cilt 12, s. 141–145). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
28. Whitson, J. A., & Galinsky, A. D. (2008). Lacking control increases illusory pattern perception. Science, 322(5898), 115–117.