Âşık-Maşuk-Rakip Tiplerinin Tasavvufi Bağlamına Farklı Bir Bakış: Şiban Han Divanı Örneği

Öz

Eski Türk edebiyatı bütün dönemleri ve sahalarıyla hayata ilişkin zengin bir malzemeyi günümüze taşıyan ve kültürel kaynaklık değeri bulunan bir alandır. Üstelik sözün gücünün ve insanın estetik karşısındaki zaafının etkisiyle başka herhangi bir tarihî birikimin kolaylıkla başaramayacağı tarzda bir kalıcılık ve süreklilik kazanmıştır. Türklerin tarih boyunca geniş coğrafyalara yayılmaları sayesinde Türk dili ve edebiyatı farklı kollar hâlinde Türkistan’dan Balkanlara kadar uzanan bir etki alanına sahip olmuştur. Anadolu’da gelişen batı kolu ile Türkistan’da gelişen doğu kolu, bütün bu etki alanları içinde Türk edebiyatının ana arklarını temsil eder. Eski edebiyat üzerine ülkemizdeki akademik araştırmalar tabii olarak Osmanlı sahasında yoğunlaşmaktadır. Osmanlı dönemi, Türk edebiyatının klasik kimliğini kazandığı düşünülen çağlara karşılık gelir. İslami dönem Türk edebiyatı ona klasik tavrını veren bütün özellikleriyle bir bütündür. Birbirinden uzak sahalarda yazılan eserler, gerek konuları gerekse üslup özellikleriyle aynı geleneğin parçasıdırlar. Dil çalışmaları içerik çalışmalarıyla daha güçlü biçimde desteklendikçe bu yargı da pekişecektir. Bunu dikkate alan bir örnek olarak bir Çağatay sahası metni olan Şiban Han Divanı üzerine odaklanan bu çalışmanın amacı, klasik edebiyatın değişmez tipleri olan âşık, maşuk ve rakibe yönelik tasavvufi eksenli bir tahlilde bulunmaktır. Eski şiirle ilgili benzer çalışmalardaki tasnif ve tahliller dikkate alınmakla birlikte, edebiyatla tasavvufun kesiştiği alanlar bakımından farklı bir inceleme yöntemi amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• İslami Türk edebiyatı
• Çağatay şiiri
• Şiban han
• tasavvuf
• tip tahlili

A Different Perspective on the Sufi Axis of the Lover-Beloved-Rival Types: The Example of Şiban Han's Divan

Öz

Classical Turkish literature constitutes a rich cultural reservoir that preserves and transmits diverse aspects of human life to the present day.Through the power of language and humanity’s enduring susceptibility to aesthetic expression, it has attained a permanence and continuity rarely achieved by other historical traditions. As the Turks spread across vast geographies throughout history, Turkish language and literature developed along different branches extending from Turkistan to the Balkans.Within this sphere of influence, the western branch that flourished in Anatolia and the eastern branch that developed in Turkistan represent the principal currents of Turkish literary tradition. Academic studies in Türkiye on pre-modern Turkish literature have naturally focused on the Ottoman sphere, since the Ottoman period corresponds to the era in which Turkish literature acquired its classical identity. Nevertheless, Islamic Turkish literature forms an integral whole in terms of subject matter, literary imagination, and stylistic features. Taking this perspective into consideration, the present study focuses on the Divan of Shiban Khan and aims to provide a Sufi-oriented analysis of the classical literary figures of the lover, the beloved, and the rival. While benefiting from earlier classifications and analyses, the study proposes a distinct interpretive approach emphasizing the intersections between literature and Sufism.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Turkish literature
• Chagatai poetry
• Shiban Khan
• sufism
• type analysis

Kaynakça

1. Adonis, A.A. (2012). Sûfizm ve sürrealizm (N. Koltaş, Çev.). İnsan Yayınları.
2. Ahterî, M. (2013). Ahterî-i kebîr (H. Tuncer, Haz.). Nadir Eserler Kitaplığı.
3. Ak, M. (2025). Şair ve Peygamber. Ketebe Yayınları.
4. Akkuş, M. (1996). Nef’î Dîvânı’nda tipler ve kişilikler. Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Yayınları.
5. Akkuş, M. (2007). Klasik edebiyatta tipler. İçinde Türk edebiyatı tarihi (T.S. Halman vd., Ed.). (Cilt 2, s. 393-402). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
6. Akün, Ö.F. (2014). Divan edebiyatı. İsam Yayınları.
7. Alışık, G.S. (2019). Şeybânî Han, Risâle-i Ma’ârif (inceleme-metin-tercüme-notlar-dizin). İsam Yayınları.
8. Câmî, A. (2016). Aşk ve Şaraba Dair: Levâmi’ (H. Karabulut, Haz.). Litera Yayıncılık.

9. Çavuşoğlu, M. (2014). Divanlar arasında. Kitabevi Yayınları.
10. Çelik, M.F. (2019). Klasik Türk şiirinde tipler [Yayımlanmamış doktora tezi]. Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
11. Eraslan, K. (1991). Şibânî Han’ın ‘Bahru’l-Hüdâ adlı eseri. Türk Kültürü Araştırmaları, 28(1-2), 103-177.
12. Eraslan, K. (1993). Çağatay edebiyatı. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 8, s. 168-176). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
13. Ercilasun, A.B. (2006). Başlangıçtan yirminci yüzyıla Türk dili tarihi. Akçağ Yayınları.
14. İsen, M. & Bilkan, A.F. (1997). Sultan şairler. Akçağ Yayınları.
15. Kaplan, M. (2011). Türk edebiyatı üzerinde araştırmalar 3: tip tahlilleri. Dergâh Yayınları.
16. Karaköse, S. (2005). Eski Türk edebiyatında felsefî açıdan insan tipleri. İlmî Araştırmalar, (20), 121-138.
17. Karasoy, Y. (1998). Şiban Han Divanı. TDK Yayınları.
18. Karasoy, Y. (2003). Mihmân-nâme-i Buhârâ ve Şiban Han’ın bilinmeyen üç şiiri. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (13), 105-114.
19. Karasoy, Y. (2021). Şiban Han Divanı’na farklı bakmak. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5(4), 1688-1697. https://doi.org/10.34083/akaded.1007320
20. Kılıç, M.E. (2006). Sûfi ve şiir. İnsan Yayınları.
21. Koç Keskin, N. (2010). Maşûk, âşık ve rakip arasındaki hiyerarşik ilişkiler. Turkish Studies, 5(3), 400-420. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.1428
22. Köprülü, M.F. (1978). Çağatay edebiyatı. İçinde MEB İslâm Ansiklopedisi (Cilt 3, s. 270-323). Millî Eğitim Basımevi.
23. Köprülü, M.F. (2009). Türk edebiyatı tarihi. Akçağ Yayınları.
24. Macit, A. (2022). Şeybânî Özbek hanlığı. İlem Yayınları.
25. Mengi, M. (1999). Eski edebiyatımızdaki bazı insan tipleri: rind ve zâhid tipleri, orta insan tipi. İçinde Osmanlı Divan Şiiri Üzerine Metinler (M. Kalpaklı, Haz.). Yapı Kredi Yayınları.
26. Nazik, S. (2016). Klasik Türk şiirinde âşığın aynı zamanda kendine rakip olması. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 17(7), 243-266. https://izlik.org/JA23XS48JZ
27. Nâcî, M. (1987). Lugat-ı Nâcî. Çağrı Yayınları.
28. Ölmez, Z. (2007). Çağatay edebiyatı ve Çağatay edebiyatı üzerine araştırmalar. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 5(9), 173-219.
29. Özkan, M. (2021). Buhara hanlığı. Selenge Yayınları.
30. Parlatır, İ. (2019). Türk romanında tipler. Ekin Basım Yayın Dağıtım.
31. Pürcevâdî, N. (1998). Can esintisi: İslam’da şiir metafiziği (H. Kırlangıç, Çev.). İnsan Yayınları.
32. Serrâc, E.N. (1996). El-Lüma’: İslam tasavvufu (H.K. Yılmaz, Çev.). Altınoluk Yayınları.
33. Roux, J.P. (2020). Türklerin tarihi, Pasifik’ten Akdeniz’e 2000 yıl (A. Kazancıgil & L. Arslan Özcan, Çev.). Dergâh Yayınları.
34. Salâhî, M. (1313/1895). Kâmûs-ı Osmânî (Cilt 2). Mahmûd Bey Matbaası.
35. Sami, Ş. (1989). Kâmûs-ı Türkî. Enderun Kitabevi.
36. Schimmel, A. (2018). İslam’ın mistik boyutları. Alfa Yayınları.
37. Şentürk, A.A. (1995). Klâsik Osmanlı edebiyatı tiplerinden rakibe dair. Enderun Kitabevi.
38. Şimşek, S. (2023). Türk şiirinde Şeyh-i Ekber. Ketebe Yayınları.
39. Tulum, M. (2013). Osmanlı Türkçesi büyük el sözlüğü. Kapı Yayınları.
40. Türkoğlu, İ. (2010). Şeybânî Han. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 39, s. 43-45). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
41. Türkoğlu, İ. (2010). Şeybânîler. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 39, s. 45-47). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
42. Uludağ, S. (1991a). Ârif. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 3, s. 361-362). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
43. Uludağ, S. (1991b). Aşk. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 4, s. 11-17). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
44. Uludağ, S. (2012). Tasavvuf terimleri sözlüğü. Kabalcı Yayıncılık.
45. Uludağ, S. (2019). Dört kapı kırk eşik: İslâm toplumlarında sûfî gelenekler ve derviş tipleri. Dergâh Yayınları.