Süleyman Dürrî’nin Câmiʿü’l-Kavâʿid ve Netâyicü’l-Fevâʾid’i (İnceleme-Metin)

Öz

Osmanlı ilmî geleneğinde önemli bir yere sahip olan ilm-i ahkâm-ı nücûm, gök cisimlerinin konum ve hareketlerine dayanarak yeryüzündeki hadiseleri yorumlamaya odaklanan bir bilgi alanıdır. Bu gelenek çerçevesinde kaleme alınan risaleler, yalnızca astrolojik kehanetler içeren metinler değil; aynı zamanda dönemin ilmî terminolojisini, teknik yazı dilini ve tasnif anlayışını yansıtan önemli kaynaklar arasında yer almaktadır. Bu çalışma, 19. yüzyılda “Müneccim-i Sânî” olarak görev yapan Süleyman Dürrî’nin Câmiʿü’l-Kavâʿid ve Netâyicü’l-Fevâʾid adlı risalesini inceleme ve çeviri yazı metin yöntemiyle ele almaktadır. Çalışmada öncelikle müellifin hayatı ve eserleri hakkında bilgi verilmiş; ardından risalenin muhtevası, dil ve üslup özellikleri ile astrolojik terminolojisi değerlendirilmiştir. Eserde gezegenler, burçlar, evler, seferler, hastalıklar, hava olayları ve padişahın hâline ilişkin astrolojik hükümler sistematik biçimde ele alınmaktadır. Metinde kullanılan teknik kavramlar, Osmanlı Türkçesinin Arapça ve Farsça unsurlarla şekillenen ilmî nesir dili içerisinde incelenmiş, ahkâm literatürüne özgü hüküm ve yorum kalıpları üzerinde durulmuş ve metne dayalı bir terimler sözlüğü tablosu oluşturulmuştur. Çalışmanın ikinci bölümünde ise eserin Atatürk Kitaplığı’nda kayıtlı nüshasının çeviri yazılı metni araştırmacıların istifadesine sunulmuştur. Bu yönüyle çalışma, geç dönem Osmanlı astroloji literatürüne ait bir ahkâm-ı nücûm risalesini dil ve içerik yönünden inceleyerek ilgili literatüre metinsel bir katkı sağlamayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Astrolojisi
• Süleyman Dürrî
• Câmiʿü’l-Kavâʿid
• İlm-i Ahkâm-ı Nücûm
• Metin Neşri
• Terminoloji.

Destekleyen Kurum

Yok

Etik Beyan

Bu çalışma, Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi başta olmak üzere tüm ulusal ve uluslararası akademik yayın etiği ilkelerine (COPE vb.) bütünüyle uygun olarak gerçekleştirilmiştir. Araştırma sürecinde herhangi bir intihal, sahtecilik, çarpıtma, mükerrer yayın veya veri uydurma yoluna başvurulmamış; yararlanılan tüm kaynaklara eksiksiz ve usulüne uygun şekilde atıf yapılmıştır. Çalışma, bir el yazması (manuskript) metin neşri ve tahlili niteliğinde olup, insan veya hayvan deneklerin katılımını içeren deneysel/klinik bir yöntem barındırmadığından, araştırma için bir "Etik Kurul İzin Belgesi" alınması gerekmemektedir. Çalışmanın hazırlanmasında, yazımında veya neşrinde herhangi bir kişi, kurum veya kuruluşla çıkar çatışması (conflict of interest) bulunmadığını, tüm bilimsel ve etik sorumluluğun yazara/yazarlara ait olduğunu beyan ederim.

Teşekkür

Teşekkürler.

Süleyman Dürrî’s Câmiʿü’l-Kavâʿid ve Netâyicü’l-Fevâʾid (Analysis-Text)

Öz

Ilm-i ahkâm-ı nücûm (astrological prognostication), which holds a significant place in the Ottoman scholarly tradition, is a field of knowledge dedicated to interpreting terrestrial events based on the positions and movements of celestial bodies. Treatises composed within this tradition are not merely texts containing astrological predictions; they are also crucial primary sources reflecting the scholarly terminology, technical prose style, and classification methods of their respective periods. This study examines the treatise titled Câmiʿü’l-Kavâʿid ve Netâyicü’l-Fevâʾid, authored by Süleyman Dürrî, who served as the Müneccim-i Sânî (Second Astrologer) in the 19th century, utilizing textual analysis and transliteration methodologies. The study first provides information regarding the author's life and works, followed by an evaluation of the treatise's content, linguistic and stylistic features, and astrological terminology. The work systematically covers astrological judgements concerning planets, zodiac signs, houses, military expeditions, illnesses, meteorological phenomena, and the state of the sultan. The technical concepts employed in the text are examined within the context of the scholarly prose language of Ottoman Turkish, shaped by Arabic and Persian elements, with a specific focus on the judgement and interpretation patterns unique to ahkâm literature, and a text-based terminology glossary table is provided. In the second part of the study, the transliterated text of the treatise, preserved as a unique manuscript in the Atatürk Library, is presented for the benefit of researchers. In this respect, the study aims to contribute to the relevant literature by analyzing an ahkâm-ı nücûm treatise belonging to late Ottoman astrological literature in terms of both language and content.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Astrology
• Süleyman Dürrî
• Câmiʿü’l-Kavâʿid
• Ilm-i Ahkâm-ı Nücûm
• Text Edition
• Terminology.

Destekleyen Kurum

No

Etik Beyan

This study was carried out in full compliance with all national and international academic publication ethics principles, particularly the Higher Education Institutions Scientific Research and Publication Ethics Directive and COPE (Committee on Publication Ethics) guidelines. No acts of plagiarism, fabrication, falsification, duplicate publication, or data manufacturing were committed during the research process, and all sources utilized have been fully and properly cited. Since this study is a text edition and analysis of a historical manuscript and does not involve experimental or clinical methods with human or animal participants, an "Ethics Committee Approval" is not required. I/We hereby declare that there is no conflict of interest with any person, institution, or organization in the preparation, writing, or publication of this study, and all scientific and ethical responsibility belongs entirely to the author(s).

Teşekkür

Thanks...

Kaynakça

1. Aksoy, C. (2019). Ahkâm-ı nücûm üzerine bir eser: Tercüme-i Ahkâm-ı Nücûm. International Social Sciences Studies Journal, 5(34), 2261–2273. https://doi.org/10.26449/sssj.1456
2. Aydın, C. & Aydın, G. (1992). Batlamyus. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 5, ss. 202-204). TDV İslâm Araştırmaları Merkezi. https://islamansiklopedisi.org.tr/batlamyus
3. Aydüz, S. (2006). Müneccimbaşı. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 32, ss. 2–4). TDV İslâm Araştırmaları Merkezi. https://islamansiklopedisi.org.tr/muneccimbasi
4. Bilgin, A. A. (2020). Mihr ü Müşterî. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 30, ss. 28-29). TDV İslâm Araştırmaları Merkezi. https://islamansiklopedisi.org.tr/mihr-u-musteri
5. Büyüker Güngör, N. (2024). Klasik Türk edebiyatında bilinen ilk mizahî takvim risalesi: İznikli Vahyî’nin Meselü’l-İhâmât’ı. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, 51, 179–226. https://doi.org/10.24058/tki.2024.505
6. Canım, R. (2016). Divan edebiyatının kaynakları. Akıl Fikir Yayınları.
7. Dalkırdan, T. (2019). Osmanlı’da ilm-i nücûm ve müneccimler (1580–1839) [Yüksek lisans tezi, Mersin Üniversitesi].
8. Dizer, M. (1989). Ali b. Ebü’r-Ricâl. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 2, ss. 387-388). TDV İslâm Araştırmaları Merkezi. https://islamansiklopedisi.org.tr/ali-b-ebur-rical

9. Fatin Davud. (t.y.). Hâtimetü’l-eş’âr (Fatin tezkiresi) (Ö. Çiftçi, Haz.). T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. http://ekitap.kulturturizm.gov.tr/TR,78465/fatin-davud---hatimetul-esar.html
10. Fazlıoğlu, İ. (2020). Mîrim Çelebi. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 30, ss. 160-161). TDV İslâm Araştırmaları Merkezi. https://islamansiklopedisi.org.tr/mirim-celebi
11. Fehd, T. (2000). İlm-i ahkâm-ı nücûm. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 22, ss. 124–126). TDV İslâm Araştırmaları Merkezi. https://islamansiklopedisi.org.tr/ilm-i-ahkam-i-nucum
12. İçli, A. (2014). Cebrî’nin Mihr ü Mâh’ı. Turkish Studies – International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 9(9), 605-617. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.7170
13. İlhan, E. (2020). Örnek saatname metni (Havass-ı Eyyâm) ışığında günlere dair bazı inanışlar ve kaynakları. Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature, 6(3), 443–468. https://doi.org/10.20322/littera.726552
14. İzgi, C. (2002). Kûşyâr b. Lebbân. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 26, ss. 480-482). TDV İslâm Araştırmaları Merkezi. https://islamansiklopedisi.org.tr/kusyar-b-lebban
15. Kam, Ö. F. (1998). Âsâr-ı edebiyye tedkîkâtı dersleri: Edebî eserlerin incelenmesi (A. Yıldırım, Haz.). Türk ve Türk Dünyası İktisadî ve Sosyal Araştırmalar Vakfı.
16. Kars, R., & Çelen, S. (2023). Müneccimbaşı Mehmet Çelebi’nin “Usul-i Ahkâm-ı Sâl-i Alem” adlı eseri hakkında bir değerlendirme. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 25(1), 372–386. https://doi.org/10.32709/akusosbil.1060974
17. Kundakçı, E., & Gürsu, U. (2022). Ahkâmü’l-Külliyye ʿalâ Tahvîl-i Sini’l-ʿÂlem’de ilm-i ahkâm-ı nücûm terimleri. Türk Dünyası Araştırmaları, 130(257), 323–342. https://doi.org/10.55773/tda.1008794
18. Kutluer, İ. (2011). et-Tefhîm. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 40, ss. 271-273). TDV İslâm Araştırmaları Merkezi. https://islamansiklopedisi.org.tr/et-tefhim
19. Levend, A. S. (1984). Divan edebiyatı kelimeler ve remizler, mazmunlar ve mefhumlar (4. baskı). Enderun Yayınları.
20. Mehmed Süreyya. (1996). Sicill-i Osmânî (N. Akbayar, Haz., C. 2). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
21. Müftüoğlu, F. (1999). Muhyiddin el-Mağribî. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 19, ss. 474-475). TDV İslâm Araştırmaları Merkezi. https://islamansiklopedisi.org.tr/muhyiddin-el-magribi
22. Selçuk, B. & Algül, M. (2015). Çocuklar için yazılan Farsça-Türkçe manzum bir sözlük: Dürrî’nin Güher-rîz’i. Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature, 1(2), 133–164. https://doi.org/10.20322/lt.23576
23. Süleyman Dürrî. (t.y.). Câmiʿü’l-Kavâʿid ve Netâyicü’l-Fevâʾid [Yazma Eser]. İstanbul Büyükşehir Belediyesi Atatürk Kitaplığı Sayısal Arşiv ve e-Kaynaklar, Bel_Yz_K.001036/01.
24. Şemseddin Sâmi. (1996). Kâmûsu’l-a’lâm (C. 1-6). Kaşkar Neşriyat. (Orijinal eser 1306-1316 basımlıdır).
25. Unat, Y. (2022). Kırânât. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 25, ss. 436–437). TDV İslâm Araştırmaları Merkezi. https://islamansiklopedisi.org.tr/kiranat
26. Zorbacı, A. (2025). İlm-i ahkâm-ı nücûm’un İslam düşünürleri üzerindeki etkisi açısından bir değerlendirme. Artuklu Akademi, 12(2), 332–355. https://doi.org/10.34247/artukluakademi.1742060